李斯列传【登录】

《史记》 > 七十列传 > 《李斯列传》 > 拼音版

李(lǐ )斯(sī )者(zhě ),楚(chǔ )上(shàng )蔡(cài )人(rén )也(yě )。年(nián )少(shǎo )时(shí ),为(wéi )郡(jùn )小(xiǎo )吏(lì ),见(jiàn )吏(lì )舍(shě )厕(cè )中(zhōng )鼠(shǔ )食(shí )不(bú )絜(jié ),近(jìn )人(rén )犬(quǎn ),数(shù )惊(jīng )恐(kǒng )之(zhī )。斯(sī )入(rù )仓(cāng ),观(guān )仓(cāng )中(zhōng )鼠(shǔ ),食(shí )积(jī )粟(sù ),居(jū )大(dà )庑(wǔ )之(zhī )下(xià ),不(bú )见(jiàn )人(rén )犬(quǎn )之(zhī )忧(yōu )。於(yú )是(shì )李(lǐ )斯(sī )乃(nǎi )叹(tàn )曰(yuē ):“人(rén )之(zhī )贤(xián )不(bú )肖(xiāo )譬(pì )如(rú )鼠(shǔ )矣(yǐ ),在(zài )所(suǒ )自(zì )处(chù )耳(ěr )!”

乃(nǎi )从(cóng )荀(xún )卿(qīng )学(xué )帝(dì )王(wáng )之(zhī )术(shù )。学(xué )已(yǐ )成(chéng ),度(dù )楚(chǔ )王(wáng )不(bú )足(zú )事(shì ),而(ér )六(liù )国(guó )皆(jiē )弱(ruò ),无(wú )可(kě )为(wéi )建(jiàn )功(gōng )者(zhě ),欲(yù )西(xī )入(rù )秦(qín )。辞(cí )於(yú )荀(xún )卿(qīng )曰(yuē ):“斯(sī )闻(wén )得(dé )时(shí )无(wú )怠(dài ),今(jīn )万(wàn )乘(chéng )方(fāng )争(zhēng )时(shí ),游(yóu )者(zhě )主(zhǔ )事(shì )。今(jīn )秦(qín )王(wáng )欲(yù )吞(tūn )天(tiān )下(xià ),称(chēng )帝(dì )而(ér )治(zhì ),此(cǐ )布(bù )衣(yī )驰(chí )骛(wù )之(zhī )时(shí )而(ér )游(yóu )说(shuō )者(zhě )之(zhī )秋(qiū )也(yě )。处(chù )卑(bēi )贱(jiàn )之(zhī )位(wèi )而(ér )计(jì )不(bú )为(wéi )者(zhě ),此(cǐ )禽(qín )鹿(lù )视(shì )肉(ròu ),人(rén )面(miàn )而(ér )能(néng )强(qiáng )行(háng )者(zhě )耳(ěr )。故(gù )诟(gòu )莫(mò )大(dà )於(yú )卑(bēi )贱(jiàn ),而(ér )悲(bēi )莫(mò )甚(shèn )於(yú )穷(qióng )困(kùn )。久(jiǔ )处(chù )卑(bēi )贱(jiàn )之(zhī )位(wèi ),困(kùn )苦(kǔ )之(zhī )地(dì ),非(fēi )世(shì )而(ér )恶(è )利(lì ),自(zì )讬(tuō )於(yú )无(wú )为(wéi ),此(cǐ )非(fēi )士(shì )之(zhī )情(qíng )也(yě )。故(gù )斯(sī )将(jiāng )西(xī )说(shuō )秦(qín )王(wáng )矣(yǐ )。”

至(zhì )秦(qín ),会(huì )庄(zhuāng )襄(xiāng )王(wáng )卒(zú ),李(lǐ )斯(sī )乃(nǎi )求(qiú )为(wéi )秦(qín )相(xiàng )文(wén )信(xìn )侯(hóu )吕(lǚ )不(bú )韦(wéi )舍(shě )人(rén );不(bú )韦(wéi )贤(xián )之(zhī ),任(rèn )以(yǐ )为(wéi )郎(láng )。李(lǐ )斯(sī )因(yīn )以(yǐ )得(dé )说(shuō ),说(shuō )秦(qín )王(wáng )曰(yuē ):“胥(xū )人(rén )者(zhě ),去(qù )其(qí )几(jǐ )也(yě )。成(chéng )大(dà )功(gōng )者(zhě ),在(zài )因(yīn )瑕(xiá )衅(xìn )而(ér )遂(suí )忍(rěn )之(zhī )。昔(xī )者(zhě )秦(qín )穆(mù )公(gōng )之(zhī )霸(bà ),终(zhōng )不(bú )东(dōng )并(bìng )六(liù )国(guó )者(zhě ),何(hé )也(yě )?诸(zhū )侯(hóu )尚(shàng )众(zhòng ),周(zhōu )德(dé )未(wèi )衰(shuāi ),故(gù )五(wǔ )伯(bó )迭(dié )兴(xìng ),更(gèng )尊(zūn )周(zhōu )室(shì )。自(zì )秦(qín )孝(xiào )公(gōng )以(yǐ )来(lái ),周(zhōu )室(shì )卑(bēi )微(wēi ),诸(zhū )侯(hóu )相(xiàng )兼(jiān ),关(guān )东(dōng )为(wéi )六(liù )国(guó ),秦(qín )之(zhī )乘(chéng )胜(shèng )役(yì )诸(zhū )侯(hóu ),盖(gài )六(liù )世(shì )矣(yǐ )。今(jīn )诸(zhū )侯(hóu )服(fú )秦(qín ),譬(pì )若(ruò )郡(jùn )县(xiàn )。夫(fū )以(yǐ )秦(qín )之(zhī )彊(jiāng ),大(dà )王(wáng )之(zhī )贤(xián ),由(yóu )灶(zào )上(shàng )骚(sāo )除(chú ),足(zú )以(yǐ )灭(miè )诸(zhū )侯(hóu ),成(chéng )帝(dì )业(yè ),为(wéi )天(tiān )下(xià )一(yī )统(tǒng ),此(cǐ )万(wàn )世(shì )之(zhī )一(yī )时(shí )也(yě )。今(jīn )怠(dài )而(ér )不(bú )急(jí )就(jiù ),诸(zhū )侯(hóu )复(fù )彊(jiāng ),相(xiàng )聚(jù )约(yuē )从(cóng ),虽(suī )有(yǒu )黄(huáng )帝(dì )之(zhī )贤(xián ),不(bú )能(néng )并(bìng )也(yě )。”秦(qín )王(wáng )乃(nǎi )拜(bài )斯(sī )为(wéi )长(zhǎng )史(shǐ ),听(tīng )其(qí )计(jì ),阴(yīn )遣(qiǎn )谋(móu )士(shì )赍(jī )持(chí )金(jīn )玉(yù )以(yǐ )游(yóu )说(shuō )诸(zhū )侯(hóu )。诸(zhū )侯(hóu )名(míng )士(shì )可(kě )下(xià )以(yǐ )财(cái )者(zhě ),厚(hòu )遗(yí )结(jié )之(zhī );不(bú )肯(kěn )者(zhě ),利(lì )剑(jiàn )刺(cì )之(zhī )。离(lí )其(qí )君(jūn )臣(chén )之(zhī )计(jì ),秦(qín )王(wáng )乃(nǎi )使(shǐ )其(qí )良(liáng )将(jiāng )随(suí )其(qí )後(hòu )。秦(qín )王(wáng )拜(bài )斯(sī )为(wéi )客(kè )卿(qīng )。

会(huì )韩(hán )人(rén )郑(zhèng )国(guó )来(lái )间(jiān )秦(qín ),以(yǐ )作(zuò )注(zhù )溉(gài )渠(qú ),已(yǐ )而(ér )觉(jiào )。秦(qín )宗(zōng )室(shì )大(dà )臣(chén )皆(jiē )言(yán )秦(qín )王(wáng )曰(yuē ):“诸(zhū )侯(hóu )人(rén )来(lái )事(shì )秦(qín )者(zhě ),大(dà )抵(dǐ )为(wéi )其(qí )主(zhǔ )游(yóu )间(jiān )於(yú )秦(qín )耳(ěr ),请(qǐng )一(yī )切(qiē )逐(zhú )客(kè )。”李(lǐ )斯(sī )议(yì )亦(yì )在(zài )逐(zhú )中(zhōng )。斯(sī )乃(nǎi )上(shàng )书(shū )曰(yuē ):

臣(chén )闻(wén )吏(lì )议(yì )逐(zhú )客(kè ),窃(qiè )以(yǐ )为(wéi )过(guò )矣(yǐ )。昔(xī )缪(miù )公(gōng )求(qiú )士(shì ),西(xī )取(qǔ )由(yóu )余(yú )於(yú )戎(róng ),东(dōng )得(dé )百(bǎi )里(lǐ )奚(xī )於(yú )宛(wǎn ),迎(yíng )蹇(jiǎn )叔(shū )於(yú )宋(sòng ),来(lái )丕(pī )豹(bào )、公(gōng )孙(sūn )支(zhī )於(yú )晋(jìn )。此(cǐ )五(wǔ )子(zǐ )者(zhě ),不(bú )产(chǎn )於(yú )秦(qín ),而(ér )缪(miù )公(gōng )用(yòng )之(zhī ),并(bìng )国(guó )二(èr )十(shí ),遂(suí )霸(bà )西(xī )戎(róng )。孝(xiào )公(gōng )用(yòng )商(shāng )鞅(yāng )之(zhī )法(fǎ ),移(yí )风(fēng )易(yì )俗(sú ),民(mín )以(yǐ )殷(yīn )盛(shèng ),国(guó )以(yǐ )富(fù )彊(jiāng ),百(bǎi )姓(xìng )乐(lè )用(yòng ),诸(zhū )侯(hóu )亲(qīn )服(fú ),获(huò )楚(chǔ )、魏(wèi )之(zhī )师(shī ),举(jǔ )地(dì )千(qiān )里(lǐ ),至(zhì )今(jīn )治(zhì )彊(jiāng )。惠(huì )王(wáng )用(yòng )张(zhāng )仪(yí )之(zhī )计(jì ),拔(bá )三(sān )川(chuān )之(zhī )地(dì ),西(xī )并(bìng )巴(bā )、蜀(shǔ ),北(běi )收(shōu )上(shàng )郡(jùn ),南(nán )取(qǔ )汉(hàn )中(zhōng ),包(bāo )九(jiǔ )夷(yí ),制(zhì )鄢(yān )、郢(yǐng ),东(dōng )据(jù )成(chéng )皋(gāo )之(zhī )险(xiǎn ),割(gē )膏(gāo )腴(yú )之(zhī )壤(rǎng ),遂(suí )散(sàn )六(liù )国(guó )之(zhī )从(cóng ),使(shǐ )之(zhī )西(xī )面(miàn )事(shì )秦(qín ),功(gōng )施(shī )到(dào )今(jīn )。昭(zhāo )王(wáng )得(dé )范(fàn )睢(suī ),废(fèi )穰(ráng )侯(hóu ),逐(zhú )华(huá )阳(yáng ),彊(jiāng )公(gōng )室(shì ),杜(dù )私(sī )门(mén ),蚕(cán )食(shí )诸(zhū )侯(hóu ),使(shǐ )秦(qín )成(chéng )帝(dì )业(yè )。此(cǐ )四(sì )君(jūn )者(zhě ),皆(jiē )以(yǐ )客(kè )之(zhī )功(gōng )。由(yóu )此(cǐ )观(guān )之(zhī ),客(kè )何(hé )负(fù )於(yú )秦(qín )哉(zāi )!向(xiàng )使(shǐ )四(sì )君(jūn )卻(què )客(kè )而(ér )不(bú )内(nèi ),疏(shū )士(shì )而(ér )不(bú )用(yòng ),是(shì )使(shǐ )国(guó )无(wú )富(fù )利(lì )之(zhī )实(shí )而(ér )秦(qín )无(wú )彊(jiāng )大(dà )之(zhī )名(míng )也(yě )。

今(jīn )陛(bì )下(xià )致(zhì )昆(kūn )山(shān )之(zhī )玉(yù ),有(yǒu )随(suí )、和(hé )之(zhī )宝(bǎo ),垂(chuí )明(míng )月(yuè )之(zhī )珠(zhū ),服(fú )太(tài )阿(ā )之(zhī )剑(jiàn ),乘(chéng )纤(xiān )离(lí )之(zhī )马(mǎ ),建(jiàn )翠(cuì )凤(fèng )之(zhī )旗(qí ),树(shù )灵(líng )鼍(tuó )之(zhī )鼓(gǔ )。此(cǐ )数(shù )宝(bǎo )者(zhě ),秦(qín )不(bú )生(shēng )一(yī )焉(yān ),而(ér )陛(bì )下(xià )说(shuō )之(zhī ),何(hé )也(yě )?必(bì )秦(qín )国(guó )之(zhī )所(suǒ )生(shēng )然(rán )後(hòu )可(kě ),则(zé )是(shì )夜(yè )光(guāng )之(zhī )璧(bì )不(bú )饰(shì )朝(cháo )廷(tíng ),犀(xī )象(xiàng )之(zhī )器(qì )不(bú )为(wéi )玩(wán )好(hǎo ),郑(zhèng )、卫(wèi )之(zhī )女(nǚ )不(bú )充(chōng )後(hòu )宫(gōng ),而(ér )骏(jùn )良(liáng )駃(kuài )騠(tí )不(bú )实(shí )外(wài )厩(jiù ),江(jiāng )南(nán )金(jīn )锡(xī )不(bú )为(wéi )用(yòng ),西(xī )蜀(shǔ )丹(dān )青(qīng )不(bú )为(wéi )采(cǎi )。所(suǒ )以(yǐ )饰(shì )後(hòu )宫(gōng )充(chōng )下(xià )陈(chén )娱(yú )心(xīn )意(yì )说(shuō )耳(ěr )目(mù )者(zhě ),必(bì )出(chū )於(yú )秦(qín )然(rán )後(hòu )可(kě ),则(zé )是(shì )宛(wǎn )珠(zhū )之(zhī )簪(zān ),傅(fù )玑(jī )之(zhī )珥(ěr ),阿(ā )缟(gǎo )之(zhī )衣(yī ),锦(jǐn )绣(xiù )之(zhī )饰(shì )不(bú )进(jìn )於(yú )前(qián ),而(ér )随(suí )俗(sú )雅(yǎ )化(huà )佳(jiā )冶(yě )窈(yǎo )窕(tiǎo )赵(zhào )女(nǚ )不(bú )立(lì )於(yú )侧(cè )也(yě )。夫(fū )击(jī )甕(wèng )叩(kòu )缶(fǒu )弹(dàn )筝(zhēng )搏(bó )髀(bì ),而(ér )歌(gē )呼(hū )呜(wū )呜(wū )快(kuài )耳(ěr )者(zhě ),真(zhēn )秦(qín )之(zhī )声(shēng )也(yě );郑(zhèng )、卫(wèi )、桑(sāng )间(jiān )、昭(zhāo )、虞(yú )、武(wǔ )、象(xiàng )者(zhě ),异(yì )国(guó )之(zhī )乐(lè )也(yě )。今(jīn )弃(qì )击(jī )甕(wèng )叩(kòu )缶(fǒu )而(ér )就(jiù )郑(zhèng )卫(wèi ),退(tuì )弹(dàn )筝(zhēng )而(ér )取(qǔ )昭(zhāo )虞(yú ),若(ruò )是(shì )者(zhě )何(hé )也(yě )?快(kuài )意(yì )当(dāng )前(qián ),適(shì )观(guān )而(ér )已(yǐ )矣(yǐ )。今(jīn )取(qǔ )人(rén )则(zé )不(bú )然(rán )。不(bú )问(wèn )可(kě )否(fǒu ),不(bú )论(lùn )曲(qǔ )直(zhí ),非(fēi )秦(qín )者(zhě )去(qù ),为(wéi )客(kè )者(zhě )逐(zhú )。然(rán )则(zé )是(shì )所(suǒ )重(zhòng )者(zhě )在(zài )乎(hū )色(sè )乐(lè )珠(zhū )玉(yù ),而(ér )所(suǒ )轻(qīng )者(zhě )在(zài )乎(hū )人(rén )民(mín )也(yě )。此(cǐ )非(fēi )所(suǒ )以(yǐ )跨(kuà )海(hǎi )内(nèi )制(zhì )诸(zhū )侯(hóu )之(zhī )术(shù )也(yě )。

臣(chén )闻(wén )地(dì )广(guǎng )者(zhě )粟(sù )多(duō ),国(guó )大(dà )者(zhě )人(rén )众(zhòng ),兵(bīng )彊(jiāng )则(zé )士(shì )勇(yǒng )。是(shì )以(yǐ )太(tài )山(shān )不(bú )让(ràng )土(tǔ )壤(rǎng ),故(gù )能(néng )成(chéng )其(qí )大(dà );河(hé )海(hǎi )不(bú )择(zé )细(xì )流(liú ),故(gù )能(néng )就(jiù )其(qí )深(shēn );王(wáng )者(zhě )不(bú )卻(què )众(zhòng )庶(shù ),故(gù )能(néng )明(míng )其(qí )德(dé )。是(shì )以(yǐ )地(dì )无(wú )四(sì )方(fāng ),民(mín )无(wú )异(yì )国(guó ),四(sì )时(shí )充(chōng )美(měi ),鬼(guǐ )神(shén )降(jiàng )福(fú ),此(cǐ )五(wǔ )帝(dì )、三(sān )王(wáng )之(zhī )所(suǒ )以(yǐ )无(wú )敌(dí )也(yě )。今(jīn )乃(nǎi )弃(qì )黔(qián )首(shǒu )以(yǐ )资(zī )敌(dí )国(guó ),卻(què )宾(bīn )客(kè )以(yǐ )业(yè )诸(zhū )侯(hóu ),使(shǐ )天(tiān )下(xià )之(zhī )士(shì )退(tuì )而(ér )不(bú )敢(gǎn )西(xī )向(xiàng ),裹(guǒ )足(zú )不(bú )入(rù )秦(qín ),此(cǐ )所(suǒ )谓(wèi )“藉(jiè )寇(kòu )兵(bīng )而(ér )赍(jī )盗(dào )粮(liáng )”者(zhě )也(yě )。

夫(fū )物(wù )不(bú )产(chǎn )於(yú )秦(qín ),可(kě )宝(bǎo )者(zhě )多(duō );士(shì )不(bú )产(chǎn )於(yú )秦(qín ),而(ér )原(yuán )忠(zhōng )者(zhě )众(zhòng )。今(jīn )逐(zhú )客(kè )以(yǐ )资(zī )敌(dí )国(guó ),损(sǔn )民(mín )以(yǐ )益(yì )雠(chóu ),内(nèi )自(zì )虚(xū )而(ér )外(wài )树(shù )怨(yuàn )於(yú )诸(zhū )侯(hóu ),求(qiú )国(guó )无(wú )危(wēi ),不(bú )可(kě )得(dé )也(yě )。

秦(qín )王(wáng )乃(nǎi )除(chú )逐(zhú )客(kè )之(zhī )令(lìng ),复(fù )李(lǐ )斯(sī )官(guān ),卒(zú )用(yòng )其(qí )计(jì )谋(móu )。官(guān )至(zhì )廷(tíng )尉(wèi )。二(èr )十(shí )馀(yú )年(nián ),竟(jìng )并(bìng )天(tiān )下(xià ),尊(zūn )主(zhǔ )为(wéi )皇(huáng )帝(dì ),以(yǐ )斯(sī )为(wéi )丞(chéng )相(xiàng )。夷(yí )郡(jùn )县(xiàn )城(chéng ),销(xiāo )其(qí )兵(bīng )刃(rèn ),示(shì )不(bú )复(fù )用(yòng )。使(shǐ )秦(qín )无(wú )尺(chǐ )土(tǔ )之(zhī )封(fēng ),不(bú )立(lì )子(zǐ )弟(dì )为(wéi )王(wáng ),功(gōng )臣(chén )为(wéi )诸(zhū )侯(hóu )者(zhě ),使(shǐ )後(hòu )无(wú )战(zhàn )攻(gōng )之(zhī )患(huàn )。

始(shǐ )皇(huáng )三(sān )十(shí )四(sì )年(nián ),置(zhì )酒(jiǔ )咸(xián )阳(yáng )宫(gōng ),博(bó )士(shì )仆(pú )射(shè )周(zhōu )青(qīng )臣(chén )等(děng )颂(sòng )始(shǐ )皇(huáng )威(wēi )德(dé )。齐(qí )人(rén )淳(chún )于(yú )越(yuè )进(jìn )谏(jiàn )曰(yuē ):“臣(chén )闻(wén )之(zhī ),殷(yīn )周(zhōu )之(zhī )王(wáng )千(qiān )馀(yú )岁(suì ),封(fēng )子(zǐ )弟(dì )功(gōng )臣(chén )自(zì )为(wéi )支(zhī )辅(fǔ )。今(jīn )陛(bì )下(xià )有(yǒu )海(hǎi )内(nèi ),而(ér )子(zǐ )弟(dì )为(wéi )匹(pǐ )夫(fū ),卒(zú )有(yǒu )田(tián )常(cháng )、六(liù )卿(qīng )之(zhī )患(huàn ),臣(chén )无(wú )辅(fǔ )弼(bì ),何(hé )以(yǐ )相(xiàng )救(jiù )哉(zāi )?事(shì )不(bú )师(shī )古(gǔ )而(ér )能(néng )长(zhǎng )久(jiǔ )者(zhě ),非(fēi )所(suǒ )闻(wén )也(yě )。今(jīn )青(qīng )臣(chén )等(děng )又(yòu )面(miàn )谀(yú )以(yǐ )重(zhòng )陛(bì )下(xià )过(guò ),非(fēi )忠(zhōng )臣(chén )也(yě )。”始(shǐ )皇(huáng )下(xià )其(qí )议(yì )丞(chéng )相(xiàng )。丞(chéng )相(xiàng )谬(miù )其(qí )说(shuō ),绌(chù )其(qí )辞(cí ),乃(nǎi )上(shàng )书(shū )曰(yuē ):“古(gǔ )者(zhě )天(tiān )下(xià )散(sàn )乱(luàn ),莫(mò )能(néng )相(xiàng )一(yī ),是(shì )以(yǐ )诸(zhū )侯(hóu )并(bìng )作(zuò ),语(yǔ )皆(jiē )道(dào )古(gǔ )以(yǐ )害(hài )今(jīn ),饰(shì )虚(xū )言(yán )以(yǐ )乱(luàn )实(shí ),人(rén )善(shàn )其(qí )所(suǒ )私(sī )学(xué ),以(yǐ )非(fēi )上(shàng )所(suǒ )建(jiàn )立(lì )。今(jīn )陛(bì )下(xià )并(bìng )有(yǒu )天(tiān )下(xià ),别(bié )白(bái )黑(hēi )而(ér )定(dìng )一(yī )尊(zūn );而(ér )私(sī )学(xué )乃(nǎi )相(xiàng )与(yǔ )非(fēi )法(fǎ )教(jiāo )之(zhī )制(zhì ),闻(wén )令(lìng )下(xià ),即(jí )各(gè )以(yǐ )其(qí )私(sī )学(xué )议(yì )之(zhī ),入(rù )则(zé )心(xīn )非(fēi ),出(chū )则(zé )巷(xiàng )议(yì ),非(fēi )主(zhǔ )以(yǐ )为(wéi )名(míng ),异(yì )趣(qù )以(yǐ )为(wéi )高(gāo ),率(lǜ )群(qún )下(xià )以(yǐ )造(zào )谤(bàng )。如(rú )此(cǐ )不(bú )禁(jìn ),则(zé )主(zhǔ )势(shì )降(jiàng )乎(hū )上(shàng ),党(dǎng )与(yǔ )成(chéng )乎(hū )下(xià )。禁(jìn )之(zhī )便(biàn )。臣(chén )请(qǐng )诸(zhū )有(yǒu )文(wén )学(xué )诗(shī )书(shū )百(bǎi )家(jiā )语(yǔ )者(zhě ),蠲(juān )除(chú )去(qù )之(zhī )。令(lìng )到(dào )满(mǎn )三(sān )十(shí )日(rì )弗(fú )去(qù ),黥(qíng )为(wéi )城(chéng )旦(dàn )。所(suǒ )不(bú )去(qù )者(zhě ),医(yī )药(yào )卜(bo )筮(shì )种(zhǒng )树(shù )之(zhī )书(shū )。若(ruò )有(yǒu )欲(yù )学(xué )者(zhě ),以(yǐ )吏(lì )为(wéi )师(shī )。”始(shǐ )皇(huáng )可(kě )其(qí )议(yì ),收(shōu )去(qù )诗(shī )书(shū )百(bǎi )家(jiā )之(zhī )语(yǔ )以(yǐ )愚(yú )百(bǎi )姓(xìng ),使(shǐ )天(tiān )下(xià )无(wú )以(yǐ )古(gǔ )非(fēi )今(jīn )。明(míng )法(fǎ )度(dù ),定(dìng )律(lǜ )令(lìng ),皆(jiē )以(yǐ )始(shǐ )皇(huáng )起(qǐ )。同(tóng )文(wén )书(shū )。治(zhì )离(lí )宫(gōng )别(bié )馆(guǎn ),周(zhōu )遍(biàn )天(tiān )下(xià )。明(míng )年(nián ),又(yòu )巡(xún )狩(shòu ),外(wài )攘(rǎng )四(sì )夷(yí ),斯(sī )皆(jiē )有(yǒu )力(lì )焉(yān )。

斯(sī )长(zhǎng )男(nán )由(yóu )为(wéi )三(sān )川(chuān )守(shǒu ),诸(zhū )男(nán )皆(jiē )尚(shàng )秦(qín )公(gōng )主(zhǔ ),女(nǚ )悉(xī )嫁(jià )秦(qín )诸(zhū )公(gōng )子(zǐ )。三(sān )川(chuān )守(shǒu )李(lǐ )由(yóu )告(gào )归(guī )咸(xián )阳(yáng ),李(lǐ )斯(sī )置(zhì )酒(jiǔ )於(yú )家(jiā ),百(bǎi )官(guān )长(zhǎng )皆(jiē )前(qián )为(wéi )寿(shòu ),门(mén )廷(tíng )车(chē )骑(qí )以(yǐ )千(qiān )数(shù )。李(lǐ )斯(sī )喟(kuì )然(rán )而(ér )叹(tàn )曰(yuē ):“嗟(jiē )乎(hū )!吾(wú )闻(wén )之(zhī )荀(xún )卿(qīng )曰(yuē )‘物(wù )禁(jìn )大(dà )盛(shèng )’。夫(fū )斯(sī )乃(nǎi )上(shàng )蔡(cài )布(bù )衣(yī ),闾(lǘ )巷(xiàng )之(zhī )黔(qián )首(shǒu ),上(shàng )不(bú )知(zhī )其(qí )驽(nú )下(xià ),遂(suí )擢(zhuó )至(zhì )此(cǐ )。当(dāng )今(jīn )人(rén )臣(chén )之(zhī )位(wèi )无(wú )居(jū )臣(chén )上(shàng )者(zhě ),可(kě )谓(wèi )富(fù )贵(guì )极(jí )矣(yǐ )。物(wù )极(jí )则(zé )衰(shuāi ),吾(wú )未(wèi )知(zhī )所(suǒ )税(shuì )驾(jià )也(yě )!”

始(shǐ )皇(huáng )三(sān )十(shí )七(qī )年(nián )十(shí )月(yuè ),行(háng )出(chū )游(yóu )会(huì )稽(jī ),并(bìng )海(hǎi )上(shàng ),北(běi )抵(dǐ )琅(láng )邪(xié )。丞(chéng )相(xiàng )斯(sī )、中(zhōng )车(chē )府(fǔ )令(lìng )赵(zhào )高(gāo )兼(jiān )行(háng )符(fú )玺(xǐ )令(lìng )事(shì ),皆(jiē )从(cóng )。始(shǐ )皇(huáng )有(yǒu )二(èr )十(shí )馀(yú )子(zǐ ),长(zhǎng )子(zǐ )扶(fú )苏(sū )以(yǐ )数(shù )直(zhí )谏(jiàn )上(shàng ),上(shàng )使(shǐ )监(jiān )兵(bīng )上(shàng )郡(jùn ),蒙(méng )恬(tián )为(wéi )将(jiāng )。少(shǎo )子(zǐ )胡(hú )亥(hài )爱(ài ),请(qǐng )从(cóng ),上(shàng )许(xǔ )之(zhī )。馀(yú )子(zǐ )莫(mò )从(cóng )。

其(qí )年(nián )七(qī )月(yuè ),始(shǐ )皇(huáng )帝(dì )至(zhì )沙(shā )丘(qiū ),病(bìng )甚(shèn ),令(lìng )赵(zhào )高(gāo )为(wéi )书(shū )赐(cì )公(gōng )子(zǐ )扶(fú )苏(sū )曰(yuē ):“以(yǐ )兵(bīng )属(shǔ )蒙(méng )恬(tián ),与(yǔ )丧(sàng )会(huì )咸(xián )阳(yáng )而(ér )葬(zàng )。”书(shū )已(yǐ )封(fēng ),未(wèi )授(shòu )使(shǐ )者(zhě ),始(shǐ )皇(huáng )崩(bēng )。书(shū )及(jí )玺(xǐ )皆(jiē )在(zài )赵(zhào )高(gāo )所(suǒ ),独(dú )子(zǐ )胡(hú )亥(hài )、丞(chéng )相(xiàng )李(lǐ )斯(sī )、赵(zhào )高(gāo )及(jí )幸(xìng )宦(huàn )者(zhě )五(wǔ )六(liù )人(rén )知(zhī )始(shǐ )皇(huáng )崩(bēng ),馀(yú )群(qún )臣(chén )皆(jiē )莫(mò )知(zhī )也(yě )。李(lǐ )斯(sī )以(yǐ )为(wéi )上(shàng )在(zài )外(wài )崩(bēng ),无(wú )真(zhēn )太(tài )子(zǐ ),故(gù )祕(bì )之(zhī )。置(zhì )始(shǐ )皇(huáng )居(jū )辒(wēn )辌(liáng )车(chē )中(zhōng ),百(bǎi )官(guān )奏(zòu )事(shì )上(shàng )食(shí )如(rú )故(gù ),宦(huàn )者(zhě )辄(zhé )从(cóng )辒(wēn )辌(liáng )车(chē )中(zhōng )可(kě )诸(zhū )奏(zòu )事(shì )。

赵(zhào )高(gāo )因(yīn )留(liú )所(suǒ )赐(cì )扶(fú )苏(sū )玺(xǐ )书(shū ),而(ér )谓(wèi )公(gōng )子(zǐ )胡(hú )亥(hài )曰(yuē ):“上(shàng )崩(bēng ),无(wú )诏(zhào )封(fēng )王(wáng )诸(zhū )子(zǐ )而(ér )独(dú )赐(cì )长(zhǎng )子(zǐ )书(shū )。长(zhǎng )子(zǐ )至(zhì ),即(jí )立(lì )为(wéi )皇(huáng )帝(dì ),而(ér )子(zǐ )无(wú )尺(chǐ )寸(cùn )之(zhī )地(dì ),为(wéi )之(zhī )柰(nài )何(hé )?”胡(hú )亥(hài )曰(yuē ):“固(gù )也(yě )。吾(wú )闻(wén )之(zhī ),明(míng )君(jūn )知(zhī )臣(chén ),明(míng )父(fù )知(zhī )子(zǐ )。父(fù )捐(juān )命(mìng ),不(bú )封(fēng )诸(zhū )子(zǐ ),何(hé )可(kě )言(yán )者(zhě )!”赵(zhào )高(gāo )曰(yuē ):“不(bú )然(rán )。方(fāng )今(jīn )天(tiān )下(xià )之(zhī )权(quán ),存(cún )亡(wáng )在(zài )子(zǐ )与(yǔ )高(gāo )及(jí )丞(chéng )相(xiàng )耳(ěr ),原(yuán )子(zǐ )图(tú )之(zhī )。且(qiě )夫(fū )臣(chén )人(rén )与(yǔ )见(jiàn )臣(chén )於(yú )人(rén ),制(zhì )人(rén )与(yǔ )见(jiàn )制(zhì )於(yú )人(rén ),岂(qǐ )可(kě )同(tóng )日(rì )道(dào )哉(zāi )!”胡(hú )亥(hài )曰(yuē ):“废(fèi )兄(xiōng )而(ér )立(lì )弟(dì ),是(shì )不(bú )义(yì )也(yě );不(bú )奉(fèng )父(fù )诏(zhào )而(ér )畏(wèi )死(sǐ ),是(shì )不(bú )孝(xiào )也(yě );能(néng )薄(báo )而(ér )材(cái )譾(jiǎn ),彊(jiāng )因(yīn )人(rén )之(zhī )功(gōng ),是(shì )不(bú )能(néng )也(yě ):三(sān )者(zhě )逆(nì )德(dé ),天(tiān )下(xià )不(bú )服(fú ),身(shēn )殆(dài )倾(qīng )危(wēi ),社(shè )稷(jì )不(bú )血(xuè )食(shí )。”高(gāo )曰(yuē ):“臣(chén )闻(wén )汤(tāng )、武(wǔ )杀(shā )其(qí )主(zhǔ ),天(tiān )下(xià )称(chēng )义(yì )焉(yān ),不(bú )为(wéi )不(bú )忠(zhōng )。卫(wèi )君(jūn )杀(shā )其(qí )父(fù ),而(ér )卫(wèi )国(guó )载(zǎi )其(qí )德(dé ),孔(kǒng )子(zǐ )著(zhe )之(zhī ),不(bú )为(wéi )不(bú )孝(xiào )。夫(fū )大(dà )行(háng )不(bú )小(xiǎo )谨(jǐn ),盛(shèng )德(dé )不(bú )辞(cí )让(ràng ),乡(xiāng )曲(qǔ )各(gè )有(yǒu )宜(yí )而(ér )百(bǎi )官(guān )不(bú )同(tóng )功(gōng )。故(gù )顾(gù )小(xiǎo )而(ér )忘(wàng )大(dà ),後(hòu )必(bì )有(yǒu )害(hài );狐(hú )疑(yí )犹(yóu )豫(yù ),後(hòu )必(bì )有(yǒu )悔(huǐ )。断(duàn )而(ér )敢(gǎn )行(háng ),鬼(guǐ )神(shén )避(bì )之(zhī ),後(hòu )有(yǒu )成(chéng )功(gōng )。原(yuán )子(zǐ )遂(suí )之(zhī )!”胡(hú )亥(hài )喟(kuì )然(rán )叹(tàn )曰(yuē ):“今(jīn )大(dà )行(háng )未(wèi )发(fā ),丧(sàng )礼(lǐ )未(wèi )终(zhōng ),岂(qǐ )宜(yí )以(yǐ )此(cǐ )事(shì )干(gàn )丞(chéng )相(xiàng )哉(zāi )!”赵(zhào )高(gāo )曰(yuē ):“时(shí )乎(hū )时(shí )乎(hū ),间(jiān )不(bú )及(jí )谋(móu )!赢(yíng )粮(liáng )跃(yuè )马(mǎ ),唯(wéi )恐(kǒng )後(hòu )时(shí )!”

胡(hú )亥(hài )既(jì )然(rán )高(gāo )之(zhī )言(yán ),高(gāo )曰(yuē ):“不(bú )与(yǔ )丞(chéng )相(xiàng )谋(móu ),恐(kǒng )事(shì )不(bú )能(néng )成(chéng ),臣(chén )请(qǐng )为(wéi )子(zǐ )与(yǔ )丞(chéng )相(xiàng )谋(móu )之(zhī )。”高(gāo )乃(nǎi )谓(wèi )丞(chéng )相(xiàng )斯(sī )曰(yuē ):“上(shàng )崩(bēng ),赐(cì )长(zhǎng )子(zǐ )书(shū ),与(yǔ )丧(sàng )会(huì )咸(xián )阳(yáng )而(ér )立(lì )为(wéi )嗣(sì )。书(shū )未(wèi )行(háng ),今(jīn )上(shàng )崩(bēng ),未(wèi )有(yǒu )知(zhī )者(zhě )也(yě )。所(suǒ )赐(cì )长(zhǎng )子(zǐ )书(shū )及(jí )符(fú )玺(xǐ )皆(jiē )在(zài )胡(hú )亥(hài )所(suǒ ),定(dìng )太(tài )子(zǐ )在(zài )君(jūn )侯(hóu )与(yǔ )高(gāo )之(zhī )口(kǒu )耳(ěr )。事(shì )将(jiāng )何(hé )如(rú )?”斯(sī )曰(yuē ):“安(ān )得(dé )亡(wáng )国(guó )之(zhī )言(yán )!此(cǐ )非(fēi )人(rén )臣(chén )所(suǒ )当(dāng )议(yì )也(yě )!”高(gāo )曰(yuē ):“君(jūn )侯(hóu )自(zì )料(liào )能(néng )孰(shú )与(yǔ )蒙(méng )恬(tián )?功(gōng )高(gāo )孰(shú )与(yǔ )蒙(méng )恬(tián )?谋(móu )远(yuǎn )不(bú )失(shī )孰(shú )与(yǔ )蒙(méng )恬(tián )?无(wú )怨(yuàn )於(yú )天(tiān )下(xià )孰(shú )与(yǔ )蒙(méng )恬(tián )?长(zhǎng )子(zǐ )旧(jiù )而(ér )信(xìn )之(zhī )孰(shú )与(yǔ )蒙(méng )恬(tián )?”斯(sī )曰(yuē ):“此(cǐ )五(wǔ )者(zhě )皆(jiē )不(bú )及(jí )蒙(méng )恬(tián ),而(ér )君(jūn )责(zé )之(zhī )何(hé )深(shēn )也(yě )?”高(gāo )曰(yuē ):“高(gāo )固(gù )内(nèi )官(guān )之(zhī )厮(sī )役(yì )也(yě ),幸(xìng )得(dé )以(yǐ )刀(dāo )笔(bǐ )之(zhī )文(wén )进(jìn )入(rù )秦(qín )宫(gōng ),管(guǎn )事(shì )二(èr )十(shí )馀(yú )年(nián ),未(wèi )尝(cháng )见(jiàn )秦(qín )免(miǎn )罢(bà )丞(chéng )相(xiàng )功(gōng )臣(chén )有(yǒu )封(fēng )及(jí )二(èr )世(shì )者(zhě )也(yě ),卒(zú )皆(jiē )以(yǐ )诛(zhū )亡(wáng )。皇(huáng )帝(dì )二(èr )十(shí )馀(yú )子(zǐ ),皆(jiē )君(jūn )之(zhī )所(suǒ )知(zhī )。长(zhǎng )子(zǐ )刚(gāng )毅(yì )而(ér )武(wǔ )勇(yǒng ),信(xìn )人(rén )而(ér )奋(fèn )士(shì ),即(jí )位(wèi )必(bì )用(yòng )蒙(méng )恬(tián )为(wéi )丞(chéng )相(xiàng ),君(jūn )侯(hóu )终(zhōng )不(bú )怀(huái )通(tōng )侯(hóu )之(zhī )印(yìn )归(guī )於(yú )乡(xiāng )里(lǐ ),明(míng )矣(yǐ )。高(gāo )受(shòu )诏(zhào )教(jiāo )习(xí )胡(hú )亥(hài ),使(shǐ )学(xué )以(yǐ )法(fǎ )事(shì )数(shù )年(nián )矣(yǐ ),未(wèi )尝(cháng )见(jiàn )过(guò )失(shī )。慈(cí )仁(rén )笃(dǔ )厚(hòu ),轻(qīng )财(cái )重(zhòng )士(shì ),辩(biàn )於(yú )心(xīn )而(ér )诎(qū )於(yú )口(kǒu ),尽(jìn )礼(lǐ )敬(jìng )士(shì ),秦(qín )之(zhī )诸(zhū )子(zǐ )未(wèi )有(yǒu )及(jí )此(cǐ )者(zhě ),可(kě )以(yǐ )为(wéi )嗣(sì )。君(jūn )计(jì )而(ér )定(dìng )之(zhī )。”斯(sī )曰(yuē ):“君(jūn )其(qí )反(fǎn )位(wèi )!斯(sī )奉(fèng )主(zhǔ )之(zhī )诏(zhào ),听(tīng )天(tiān )之(zhī )命(mìng ),何(hé )虑(lǜ )之(zhī )可(kě )定(dìng )也(yě )?”高(gāo )曰(yuē ):“安(ān )可(kě )危(wēi )也(yě ),危(wēi )可(kě )安(ān )也(yě )。安(ān )危(wēi )不(bú )定(dìng ),何(hé )以(yǐ )贵(guì )圣(shèng )?”斯(sī )曰(yuē ):“斯(sī ),上(shàng )蔡(cài )闾(lǘ )巷(xiàng )布(bù )衣(yī )也(yě ),上(shàng )幸(xìng )擢(zhuó )为(wéi )丞(chéng )相(xiàng ),封(fēng )为(wéi )通(tōng )侯(hóu ),子(zǐ )孙(sūn )皆(jiē )至(zhì )尊(zūn )位(wèi )重(zhòng )禄(lù )者(zhě ),故(gù )将(jiāng )以(yǐ )存(cún )亡(wáng )安(ān )危(wēi )属(shǔ )臣(chén )也(yě )。岂(qǐ )可(kě )负(fù )哉(zāi )!夫(fū )忠(zhōng )臣(chén )不(bú )避(bì )死(sǐ )而(ér )庶(shù )几(jǐ ),孝(xiào )子(zǐ )不(bú )勤(qín )劳(láo )而(ér )见(jiàn )危(wēi ),人(rén )臣(chén )各(gè )守(shǒu )其(qí )职(zhí )而(ér )已(yǐ )矣(yǐ )。君(jūn )其(qí )勿(wù )复(fù )言(yán ),将(jiāng )令(lìng )斯(sī )得(dé )罪(zuì )。”高(gāo )曰(yuē ):“盖(gài )闻(wén )圣(shèng )人(rén )迁(qiān )徙(xǐ )无(wú )常(cháng ),就(jiù )变(biàn )而(ér )从(cóng )时(shí ),见(jiàn )末(mò )而(ér )知(zhī )本(běn ),观(guān )指(zhǐ )而(ér )睹(dǔ )归(guī )。物(wù )固(gù )有(yǒu )之(zhī ),安(ān )得(dé )常(cháng )法(fǎ )哉(zāi )!方(fāng )今(jīn )天(tiān )下(xià )之(zhī )权(quán )命(mìng )悬(xuán )於(yú )胡(hú )亥(hài ),高(gāo )能(néng )得(dé )志(zhì )焉(yān )。且(qiě )夫(fū )从(cóng )外(wài )制(zhì )中(zhōng )谓(wèi )之(zhī )惑(huò ),从(cóng )下(xià )制(zhì )上(shàng )谓(wèi )之(zhī )贼(zéi )。故(gù )秋(qiū )霜(shuāng )降(jiàng )者(zhě )草(cǎo )花(huā )落(luò ),水(shuǐ )摇(yáo )动(dòng )者(zhě )万(wàn )物(wù )作(zuò ),此(cǐ )必(bì )然(rán )之(zhī )效(xiào )也(yě )。君(jūn )何(hé )见(jiàn )之(zhī )晚(wǎn )?”斯(sī )曰(yuē ):“吾(wú )闻(wén )晋(jìn )易(yì )太(tài )子(zǐ ),三(sān )世(shì )不(bú )安(ān );齐(qí )桓(huán )兄(xiōng )弟(dì )争(zhēng )位(wèi ),身(shēn )死(sǐ )为(wéi )戮(lù );纣(zhòu )杀(shā )亲(qīn )戚(qī ),不(bú )听(tīng )谏(jiàn )者(zhě ),国(guó )为(wéi )丘(qiū )墟(xū ),遂(suí )危(wēi )社(shè )稷(jì ):三(sān )者(zhě )逆(nì )天(tiān ),宗(zōng )庙(miào )不(bú )血(xuè )食(shí )。斯(sī )其(qí )犹(yóu )人(rén )哉(zāi ),安(ān )足(zú )为(wéi )谋(móu )!”高(gāo )曰(yuē ):“上(shàng )下(xià )合(hé )同(tóng ),可(kě )以(yǐ )长(zhǎng )久(jiǔ );中(zhōng )外(wài )若(ruò )一(yī ),事(shì )无(wú )表(biǎo )里(lǐ )。君(jūn )听(tīng )臣(chén )之(zhī )计(jì ),即(jí )长(zhǎng )有(yǒu )封(fēng )侯(hóu ),世(shì )世(shì )称(chēng )孤(gū ),必(bì )有(yǒu )乔(qiáo )松(sōng )之(zhī )寿(shòu ),孔(kǒng )、墨(mò )之(zhī )智(zhì )。今(jīn )释(shì )此(cǐ )而(ér )不(bú )从(cóng ),祸(huò )及(jí )子(zǐ )孙(sūn ),足(zú )以(yǐ )为(wéi )寒(hán )心(xīn )。善(shàn )者(zhě )因(yīn )祸(huò )为(wéi )福(fú ),君(jūn )何(hé )处(chù )焉(yān )?”斯(sī )乃(nǎi )仰(yǎng )天(tiān )而(ér )叹(tàn ),垂(chuí )泪(lèi )太(tài )息(xī )曰(yuē ):“嗟(jiē )乎(hū )!独(dú )遭(zāo )乱(luàn )世(shì ),既(jì )以(yǐ )不(bú )能(néng )死(sǐ ),安(ān )讬(tuō )命(mìng )哉(zāi )!”於(yú )是(shì )斯(sī )乃(nǎi )听(tīng )高(gāo )。高(gāo )乃(nǎi )报(bào )胡(hú )亥(hài )曰(yuē ):“臣(chén )请(qǐng )奉(fèng )太(tài )子(zǐ )之(zhī )明(míng )命(mìng )以(yǐ )报(bào )丞(chéng )相(xiàng ),丞(chéng )相(xiàng )斯(sī )敢(gǎn )不(bú )奉(fèng )令(lìng )!”

於(yú )是(shì )乃(nǎi )相(xiàng )与(yǔ )谋(móu ),诈(zhà )为(wéi )受(shòu )始(shǐ )皇(huáng )诏(zhào )丞(chéng )相(xiàng ),立(lì )子(zǐ )胡(hú )亥(hài )为(wéi )太(tài )子(zǐ )。更(gèng )为(wéi )书(shū )赐(cì )长(zhǎng )子(zǐ )扶(fú )苏(sū )曰(yuē ):“朕(zhèn )巡(xún )天(tiān )下(xià ),祷(dǎo )祠(cí )名(míng )山(shān )诸(zhū )神(shén )以(yǐ )延(yán )寿(shòu )命(mìng )。今(jīn )扶(fú )苏(sū )与(yǔ )将(jiāng )军(jūn )蒙(méng )恬(tián )将(jiāng )师(shī )数(shù )十(shí )万(wàn )以(yǐ )屯(tún )边(biān ),十(shí )有(yǒu )馀(yú )年(nián )矣(yǐ ),不(bú )能(néng )进(jìn )而(ér )前(qián ),士(shì )卒(zú )多(duō )秏(mào ),无(wú )尺(chǐ )寸(cùn )之(zhī )功(gōng ),乃(nǎi )反(fǎn )数(shù )上(shàng )书(shū )直(zhí )言(yán )诽(fěi )谤(bàng )我(wǒ )所(suǒ )为(wéi ),以(yǐ )不(bú )得(dé )罢(bà )归(guī )为(wéi )太(tài )子(zǐ ),日(rì )夜(yè )怨(yuàn )望(wàng )。扶(fú )苏(sū )为(wéi )人(rén )子(zǐ )不(bú )孝(xiào ),其(qí )赐(cì )剑(jiàn )以(yǐ )自(zì )裁(cái )!将(jiāng )军(jūn )恬(tián )与(yǔ )扶(fú )苏(sū )居(jū )外(wài ),不(bú )匡(kuāng )正(zhèng ),宜(yí )知(zhī )其(qí )谋(móu )。为(wéi )人(rén )臣(chén )不(bú )忠(zhōng ),其(qí )赐(cì )死(sǐ ),以(yǐ )兵(bīng )属(shǔ )裨(bì )将(jiāng )王(wáng )离(lí )。”封(fēng )其(qí )书(shū )以(yǐ )皇(huáng )帝(dì )玺(xǐ ),遣(qiǎn )胡(hú )亥(hài )客(kè )奉(fèng )书(shū )赐(cì )扶(fú )苏(sū )於(yú )上(shàng )郡(jùn )。

使(shǐ )者(zhě )至(zhì ),发(fā )书(shū ),扶(fú )苏(sū )泣(qì ),入(rù )内(nèi )舍(shě ),欲(yù )自(zì )杀(shā )。蒙(méng )恬(tián )止(zhǐ )扶(fú )苏(sū )曰(yuē ):“陛(bì )下(xià )居(jū )外(wài ),未(wèi )立(lì )太(tài )子(zǐ ),使(shǐ )臣(chén )将(jiāng )三(sān )十(shí )万(wàn )众(zhòng )守(shǒu )边(biān ),公(gōng )子(zǐ )为(wéi )监(jiān ),此(cǐ )天(tiān )下(xià )重(zhòng )任(rèn )也(yě )。今(jīn )一(yī )使(shǐ )者(zhě )来(lái ),即(jí )自(zì )杀(shā ),安(ān )知(zhī )其(qí )非(fēi )诈(zhà )?请(qǐng )复(fù )请(qǐng ),复(fù )请(qǐng )而(ér )後(hòu )死(sǐ ),未(wèi )暮(mù )也(yě )。”使(shǐ )者(zhě )数(shù )趣(qù )之(zhī )。扶(fú )苏(sū )为(wéi )人(rén )仁(rén ),谓(wèi )蒙(méng )恬(tián )曰(yuē ):“父(fù )而(ér )赐(cì )子(zǐ )死(sǐ ),尚(shàng )安(ān )复(fù )请(qǐng )!”即(jí )自(zì )杀(shā )。蒙(méng )恬(tián )不(bú )肯(kěn )死(sǐ ),使(shǐ )者(zhě )即(jí )以(yǐ )属(shǔ )吏(lì ),系(xì )於(yú )阳(yáng )周(zhōu )。

使(shǐ )者(zhě )还(hái )报(bào ),胡(hú )亥(hài )、斯(sī )、高(gāo )大(dà )喜(xǐ )。至(zhì )咸(xián )阳(yáng ),发(fā )丧(sàng ),太(tài )子(zǐ )立(lì )为(wéi )二(èr )世(shì )皇(huáng )帝(dì )。以(yǐ )赵(zhào )高(gāo )为(wéi )郎(láng )中(zhōng )令(lìng ),常(cháng )侍(shì )中(zhōng )用(yòng )事(shì )。

二(èr )世(shì )燕(yàn )居(jū ),乃(nǎi )召(zhào )高(gāo )与(yǔ )谋(móu )事(shì ),谓(wèi )曰(yuē ):“夫(fū )人(rén )生(shēng )居(jū )世(shì )间(jiān )也(yě ),譬(pì )犹(yóu )骋(chěng )六(liù )骥(jì )过(guò )决(jué )隙(xì )也(yě )。吾(wú )既(jì )已(yǐ )临(lín )天(tiān )下(xià )矣(yǐ ),欲(yù )悉(xī )耳(ěr )目(mù )之(zhī )所(suǒ )好(hǎo ),穷(qióng )心(xīn )志(zhì )之(zhī )所(suǒ )乐(lè ),以(yǐ )安(ān )宗(zōng )庙(miào )而(ér )乐(lè )万(wàn )姓(xìng ),长(zhǎng )有(yǒu )天(tiān )下(xià ),终(zhōng )吾(wú )年(nián )寿(shòu ),其(qí )道(dào )可(kě )乎(hū )?”高(gāo )曰(yuē ):“此(cǐ )贤(xián )主(zhǔ )之(zhī )所(suǒ )能(néng )行(háng )也(yě ),而(ér )昬(hūn )乱(luàn )主(zhǔ )之(zhī )所(suǒ )禁(jìn )也(yě )。臣(chén )请(qǐng )言(yán )之(zhī ),不(bú )敢(gǎn )避(bì )斧(fǔ )钺(yuè )之(zhī )诛(zhū ),原(yuán )陛(bì )下(xià )少(shǎo )留(liú )意(yì )焉(yān )。夫(fū )沙(shā )丘(qiū )之(zhī )谋(móu ),诸(zhū )公(gōng )子(zǐ )及(jí )大(dà )臣(chén )皆(jiē )疑(yí )焉(yān ),而(ér )诸(zhū )公(gōng )子(zǐ )尽(jìn )帝(dì )兄(xiōng ),大(dà )臣(chén )又(yòu )先(xiān )帝(dì )之(zhī )所(suǒ )置(zhì )也(yě )。今(jīn )陛(bì )下(xià )初(chū )立(lì ),此(cǐ )其(qí )属(shǔ )意(yì )怏(yàng )怏(yàng )皆(jiē )不(bú )服(fú ),恐(kǒng )为(wéi )变(biàn )。且(qiě )蒙(méng )恬(tián )已(yǐ )死(sǐ ),蒙(méng )毅(yì )将(jiāng )兵(bīng )居(jū )外(wài ),臣(chén )战(zhàn )战(zhàn )栗(lì )栗(lì ),唯(wéi )恐(kǒng )不(bú )终(zhōng )。且(qiě )陛(bì )下(xià )安(ān )得(dé )为(wéi )此(cǐ )乐(lè )乎(hū )?”二(èr )世(shì )曰(yuē ):“为(wéi )之(zhī )柰(nài )何(hé )?”赵(zhào )高(gāo )曰(yuē ):“严(yán )法(fǎ )而(ér )刻(kè )刑(xíng ),令(lìng )有(yǒu )罪(zuì )者(zhě )相(xiàng )坐(zuò )诛(zhū ),至(zhì )收(shōu )族(zú ),灭(miè )大(dà )臣(chén )而(ér )远(yuǎn )骨(gǔ )肉(ròu );贫(pín )者(zhě )富(fù )之(zhī ),贱(jiàn )者(zhě )贵(guì )之(zhī )。尽(jìn )除(chú )去(qù )先(xiān )帝(dì )之(zhī )故(gù )臣(chén ),更(gèng )置(zhì )陛(bì )下(xià )之(zhī )所(suǒ )亲(qīn )信(xìn )者(zhě )近(jìn )之(zhī )。此(cǐ )则(zé )阴(yīn )德(dé )归(guī )陛(bì )下(xià ),害(hài )除(chú )而(ér )奸(jiān )谋(móu )塞(sāi ),群(qún )臣(chén )莫(mò )不(bú )被(bèi )润(rùn )泽(zé ),蒙(méng )厚(hòu )德(dé ),陛(bì )下(xià )则(zé )高(gāo )枕(zhěn )肆(sì )志(zhì )宠(chǒng )乐(lè )矣(yǐ )。计(jì )莫(mò )出(chū )於(yú )此(cǐ )。”二(èr )世(shì )然(rán )高(gāo )之(zhī )言(yán ),乃(nǎi )更(gèng )为(wéi )法(fǎ )律(lǜ )。於(yú )是(shì )群(qún )臣(chén )诸(zhū )公(gōng )子(zǐ )有(yǒu )罪(zuì ),辄(zhé )下(xià )高(gāo ),令(lìng )鞠(jū )治(zhì )之(zhī )。杀(shā )大(dà )臣(chén )蒙(méng )毅(yì )等(děng ),公(gōng )子(zǐ )十(shí )二(èr )人(rén )僇(liáo )死(sǐ )咸(xián )阳(yáng )市(shì ),十(shí )公(gōng )主(zhǔ )矺(dā )死(sǐ )於(yú )杜(dù ),财(cái )物(wù )入(rù )於(yú )县(xiàn )官(guān ),相(xiàng )连(lián )坐(zuò )者(zhě )不(bú )可(kě )胜(shèng )数(shù )。

公(gōng )子(zǐ )高(gāo )欲(yù )奔(bēn ),恐(kǒng )收(shōu )族(zú ),乃(nǎi )上(shàng )书(shū )曰(yuē ):“先(xiān )帝(dì )无(wú )恙(yàng )时(shí ),臣(chén )入(rù )则(zé )赐(cì )食(shí ),出(chū )则(zé )乘(chéng )舆(yú )。御(yù )府(fǔ )之(zhī )衣(yī ),臣(chén )得(dé )赐(cì )之(zhī );中(zhōng )厩(jiù )之(zhī )宝(bǎo )马(mǎ ),臣(chén )得(dé )赐(cì )之(zhī )。臣(chén )当(dāng )从(cóng )死(sǐ )而(ér )不(bú )能(néng ),为(wéi )人(rén )子(zǐ )不(bú )孝(xiào ),为(wéi )人(rén )臣(chén )不(bú )忠(zhōng )。不(bú )忠(zhōng )者(zhě )无(wú )名(míng )以(yǐ )立(lì )於(yú )世(shì ),臣(chén )请(qǐng )从(cóng )死(sǐ ),原(yuán )葬(zàng )郦(lì )山(shān )之(zhī )足(zú )。唯(wéi )上(shàng )幸(xìng )哀(āi )怜(lián )之(zhī )。”书(shū )上(shàng ),胡(hú )亥(hài )大(dà )说(shuō ),召(zhào )赵(zhào )高(gāo )而(ér )示(shì )之(zhī ),曰(yuē ):“此(cǐ )可(kě )谓(wèi )急(jí )乎(hū )?”赵(zhào )高(gāo )曰(yuē ):“人(rén )臣(chén )当(dāng )忧(yōu )死(sǐ )而(ér )不(bú )暇(xiá ),何(hé )变(biàn )之(zhī )得(dé )谋(móu )!”胡(hú )亥(hài )可(kě )其(qí )书(shū ),赐(cì )钱(qián )十(shí )万(wàn )以(yǐ )葬(zàng )。

法(fǎ )令(lìng )诛(zhū )罚(fá )日(rì )益(yì )刻(kè )深(shēn ),群(qún )臣(chén )人(rén )人(rén )自(zì )危(wēi ),欲(yù )畔(pàn )者(zhě )众(zhòng )。又(yòu )作(zuò )阿(ā )房(fáng )之(zhī )宫(gōng ),治(zhì )直(zhí )、驰(chí )道(dào ),赋(fù )敛(liǎn )愈(yù )重(zhòng ),戍(shù )徭(yáo )无(wú )已(yǐ )。於(yú )是(shì )楚(chǔ )戍(shù )卒(zú )陈(chén )胜(shèng )、吴(wú )广(guǎng )等(děng )乃(nǎi )作(zuò )乱(luàn ),起(qǐ )於(yú )山(shān )东(dōng ),杰(jié )俊(jùn )相(xiàng )立(lì ),自(zì )置(zhì )为(wéi )侯(hóu )王(wáng ),叛(pàn )秦(qín ),兵(bīng )至(zhì )鸿(hóng )门(mén )而(ér )卻(què )。李(lǐ )斯(sī )数(shù )欲(yù )请(qǐng )间(jiān )谏(jiàn ),二(èr )世(shì )不(bú )许(xǔ )。而(ér )二(èr )世(shì )责(zé )问(wèn )李(lǐ )斯(sī )曰(yuē ):“吾(wú )有(yǒu )私(sī )议(yì )而(ér )有(yǒu )所(suǒ )闻(wén )於(yú )韩(hán )子(zǐ )也(yě ),曰(yuē )‘尧(yáo )之(zhī )有(yǒu )天(tiān )下(xià )也(yě ),堂(táng )高(gāo )三(sān )尺(chǐ ),采(cǎi )椽(chuán )不(bú )斫(zhuó ),茅(máo )茨(cí )不(bú )翦(jiǎn ),虽(suī )逆(nì )旅(lǚ )之(zhī )宿(xiǔ )不(bú )勤(qín )於(yú )此(cǐ )矣(yǐ )。冬(dōng )日(rì )鹿(lù )裘(qiú ),夏(xià )日(rì )葛(gě )衣(yī ),粢(zī )粝(lì )之(zhī )食(shí ),藜(lí )藿(huò )之(zhī )羹(gēng ),饭(fàn )土(tǔ )匭(guǐ ),啜(chuò )土(tǔ )鉶(xíng ),虽(suī )监(jiān )门(mén )之(zhī )养(yǎng )不(bú )觳(hú )於(yú )此(cǐ )矣(yǐ )。禹(yǔ )凿(záo )龙(lóng )门(mén ),通(tōng )大(dà )夏(xià ),疏(shū )九(jiǔ )河(hé ),曲(qǔ )九(jiǔ )防(fáng ),决(jué )渟(tīng )水(shuǐ )致(zhì )之(zhī )海(hǎi ),而(ér )股(gǔ )无(wú )胈(bá ),胫(jìng )无(wú )毛(máo ),手(shǒu )足(zú )胼(pián )胝(zhī ),面(miàn )目(mù )黎(lí )黑(hēi ),遂(suí )以(yǐ )死(sǐ )于(yú )外(wài ),葬(zàng )於(yú )会(huì )稽(jī ),臣(chén )虏(lǔ )之(zhī )劳(láo )不(bú )烈(liè )於(yú )此(cǐ )矣(yǐ )’。然(rán )则(zé )夫(fū )所(suǒ )贵(guì )於(yú )有(yǒu )天(tiān )下(xià )者(zhě ),岂(qǐ )欲(yù )苦(kǔ )形(xíng )劳(láo )神(shén ),身(shēn )处(chù )逆(nì )旅(lǚ )之(zhī )宿(xiǔ ),口(kǒu )食(shí )监(jiān )门(mén )之(zhī )养(yǎng ),手(shǒu )持(chí )臣(chén )虏(lǔ )之(zhī )作(zuò )哉(zāi )?此(cǐ )不(bú )肖(xiāo )人(rén )之(zhī )所(suǒ )勉(miǎn )也(yě ),非(fēi )贤(xián )者(zhě )之(zhī )所(suǒ )务(wù )也(yě )。彼(bǐ )贤(xián )人(rén )之(zhī )有(yǒu )天(tiān )下(xià )也(yě ),专(zhuān )用(yòng )天(tiān )下(xià )適(shì )己(jǐ )而(ér )已(yǐ )矣(yǐ ),此(cǐ )所(suǒ )贵(guì )於(yú )有(yǒu )天(tiān )下(xià )也(yě )。夫(fū )所(suǒ )谓(wèi )贤(xián )人(rén )者(zhě ),必(bì )能(néng )安(ān )天(tiān )下(xià )而(ér )治(zhì )万(wàn )民(mín ),今(jīn )身(shēn )且(qiě )不(bú )能(néng )利(lì ),将(jiāng )恶(è )能(néng )治(zhì )天(tiān )下(xià )哉(zāi )!故(gù )吾(wú )原(yuán )赐(cì )志(zhì )广(guǎng )欲(yù ),长(zhǎng )享(xiǎng )天(tiān )下(xià )而(ér )无(wú )害(hài ),为(wéi )之(zhī )柰(nài )何(hé )?”李(lǐ )斯(sī )子(zǐ )由(yóu )为(wéi )三(sān )川(chuān )守(shǒu ),群(qún )盗(dào )吴(wú )广(guǎng )等(děng )西(xī )略(luè )地(dì ),过(guò )去(qù )弗(fú )能(néng )禁(jìn )。章(zhāng )邯(hán )以(yǐ )破(pò )逐(zhú )广(guǎng )等(děng )兵(bīng ),使(shǐ )者(zhě )覆(fù )案(àn )三(sān )川(chuān )相(xiàng )属(shǔ ),诮(qiào )让(ràng )斯(sī )居(jū )三(sān )公(gōng )位(wèi ),如(rú )何(hé )令(lìng )盗(dào )如(rú )此(cǐ )。李(lǐ )斯(sī )恐(kǒng )惧(jù ),重(zhòng )爵(jué )禄(lù ),不(bú )知(zhī )所(suǒ )出(chū ),乃(nǎi )阿(ā )二(èr )世(shì )意(yì ),欲(yù )求(qiú )容(róng ),以(yǐ )书(shū )对(duì )曰(yuē ):

夫(fū )贤(xián )主(zhǔ )者(zhě ),必(bì )且(qiě )能(néng )全(quán )道(dào )而(ér )行(háng )督(dū )责(zé )之(zhī )术(shù )者(zhě )也(yě )。督(dū )责(zé )之(zhī ),则(zé )臣(chén )不(bú )敢(gǎn )不(bú )竭(jié )能(néng )以(yǐ )徇(xùn )其(qí )主(zhǔ )矣(yǐ )。此(cǐ )臣(chén )主(zhǔ )之(zhī )分(fèn )定(dìng ),上(shàng )下(xià )之(zhī )义(yì )明(míng ),则(zé )天(tiān )下(xià )贤(xián )不(bú )肖(xiāo )莫(mò )敢(gǎn )不(bú )尽(jìn )力(lì )竭(jié )任(rèn )以(yǐ )徇(xùn )其(qí )君(jūn )矣(yǐ )。是(shì )故(gù )主(zhǔ )独(dú )制(zhì )於(yú )天(tiān )下(xià )而(ér )无(wú )所(suǒ )制(zhì )也(yě )。能(néng )穷(qióng )乐(lè )之(zhī )极(jí )矣(yǐ ),贤(xián )明(míng )之(zhī )主(zhǔ )也(yě ),可(kě )不(bú )察(chá )焉(yān )!

故(gù )申(shēn )子(zǐ )曰(yuē )“有(yǒu )天(tiān )下(xià )而(ér )不(bú )恣(zì )睢(suī ),命(mìng )之(zhī )曰(yuē )以(yǐ )天(tiān )下(xià )为(wéi )桎(zhì )梏(gù )”者(zhě ),无(wú )他(tā )焉(yān ),不(bú )能(néng )督(dū )责(zé ),而(ér )顾(gù )以(yǐ )其(qí )身(shēn )劳(láo )於(yú )天(tiān )下(xià )之(zhī )民(mín ),若(ruò )尧(yáo )、禹(yǔ )然(rán ),故(gù )谓(wèi )之(zhī )“桎(zhì )梏(gù )”也(yě )。夫(fū )不(bú )能(néng )修(xiū )申(shēn )、韩(hán )之(zhī )明(míng )术(shù ),行(háng )督(dū )责(zé )之(zhī )道(dào ),专(zhuān )以(yǐ )天(tiān )下(xià )自(zì )適(shì )也(yě ),而(ér )徒(tú )务(wù )苦(kǔ )形(xíng )劳(láo )神(shén ),以(yǐ )身(shēn )徇(xùn )百(bǎi )姓(xìng ),则(zé )是(shì )黔(qián )首(shǒu )之(zhī )役(yì ),非(fēi )畜(chù )天(tiān )下(xià )者(zhě )也(yě ),何(hé )足(zú )贵(guì )哉(zāi )!夫(fū )以(yǐ )人(rén )徇(xùn )己(jǐ ),则(zé )己(jǐ )贵(guì )而(ér )人(rén )贱(jiàn );以(yǐ )己(jǐ )徇(xùn )人(rén ),则(zé )己(jǐ )贱(jiàn )而(ér )人(rén )贵(guì )。故(gù )徇(xùn )人(rén )者(zhě )贱(jiàn ),而(ér )人(rén )所(suǒ )徇(xùn )者(zhě )贵(guì ),自(zì )古(gǔ )及(jí )今(jīn ),未(wèi )有(yǒu )不(bú )然(rán )者(zhě )也(yě )。凡(fán )古(gǔ )之(zhī )所(suǒ )为(wéi )尊(zūn )贤(xián )者(zhě ),为(wéi )其(qí )贵(guì )也(yě );而(ér )所(suǒ )为(wéi )恶(è )不(bú )肖(xiāo )者(zhě ),为(wéi )其(qí )贱(jiàn )也(yě )。而(ér )尧(yáo )、禹(yǔ )以(yǐ )身(shēn )徇(xùn )天(tiān )下(xià )者(zhě )也(yě ),因(yīn )随(suí )而(ér )尊(zūn )之(zhī ),则(zé )亦(yì )失(shī )所(suǒ )为(wéi )尊(zūn )贤(xián )之(zhī )心(xīn )矣(yǐ ),夫(fū )可(kě )谓(wèi )大(dà )缪(miù )矣(yǐ )。谓(wèi )之(zhī )为(wéi )“桎(zhì )梏(gù )”,不(bú )亦(yì )宜(yí )乎(hū )?不(bú )能(néng )督(dū )责(zé )之(zhī )过(guò )也(yě )。

故(gù )韩(hán )子(zǐ )曰(yuē ):“慈(cí )母(mǔ )有(yǒu )败(bài )子(zǐ )而(ér )严(yán )家(jiā )无(wú )格(gé )虏(lǔ )”者(zhě ),何(hé )也(yě )?则(zé )能(néng )罚(fá )之(zhī )加(jiā )焉(yān )必(bì )也(yě )。故(gù )商(shāng )君(jūn )之(zhī )法(fǎ ),刑(xíng )弃(qì )灰(huī )於(yú )道(dào )者(zhě )。夫(fū )弃(qì )灰(huī ),薄(báo )罪(zuì )也(yě ),而(ér )被(bèi )刑(xíng ),重(zhòng )罚(fá )也(yě )。彼(bǐ )唯(wéi )明(míng )主(zhǔ )为(wéi )能(néng )深(shēn )督(dū )轻(qīng )罪(zuì )。夫(fū )罪(zuì )轻(qīng )且(qiě )督(dū )深(shēn ),而(ér )况(kuàng )有(yǒu )重(zhòng )罪(zuì )乎(hū )?故(gù )民(mín )不(bú )敢(gǎn )犯(fàn )也(yě )。是(shì )故(gù )韩(hán )子(zǐ )曰(yuē )“布(bù )帛(bó )寻(xún )常(cháng ),庸(yōng )人(rén )不(bú )释(shì ),铄(shuò )金(jīn )百(bǎi )溢(yì ),盗(dào )跖(zhí )不(bú )搏(bó )”者(zhě ),非(fēi )庸(yōng )人(rén )之(zhī )心(xīn )重(zhòng ),寻(xún )常(cháng )之(zhī )利(lì )深(shēn ),而(ér )盗(dào )跖(zhí )之(zhī )欲(yù )浅(qiǎn )也(yě );又(yòu )不(bú )以(yǐ )盗(dào )跖(zhí )之(zhī )行(háng ),为(wéi )轻(qīng )百(bǎi )镒(yì )之(zhī )重(zhòng )也(yě )。搏(bó )必(bì )随(suí )手(shǒu )刑(xíng ),则(zé )盗(dào )跖(zhí )不(bú )搏(bó )百(bǎi )镒(yì );而(ér )罚(fá )不(bú )必(bì )行(háng )也(yě ),则(zé )庸(yōng )人(rén )不(bú )释(shì )寻(xún )常(cháng )。是(shì )故(gù )城(chéng )高(gāo )五(wǔ )丈(zhàng ),而(ér )楼(lóu )季(jì )不(bú )轻(qīng )犯(fàn )也(yě );泰(tài )山(shān )之(zhī )高(gāo )百(bǎi )仞(rèn ),而(ér )跛(bǒ )牧(mù )其(qí )上(shàng )。夫(fū )楼(lóu )季(jì )也(yě )而(ér )难(nán )五(wǔ )丈(zhàng )之(zhī )限(xiàn ),岂(qǐ )跛(bǒ )也(yě )而(ér )易(yì )百(bǎi )仞(rèn )之(zhī )高(gāo )哉(zāi )?峭(qiào )堑(qiàn )之(zhī )势(shì )异(yì )也(yě )。明(míng )主(zhǔ )圣(shèng )王(wáng )之(zhī )所(suǒ )以(yǐ )能(néng )久(jiǔ )处(chù )尊(zūn )位(wèi ),长(zhǎng )执(zhí )重(zhòng )势(shì ),而(ér )独(dú )擅(shàn )天(tiān )下(xià )之(zhī )利(lì )者(zhě ),非(fēi )有(yǒu )异(yì )道(dào )也(yě ),能(néng )独(dú )断(duàn )而(ér )审(shěn )督(dū )责(zé ),必(bì )深(shēn )罚(fá ),故(gù )天(tiān )下(xià )不(bú )敢(gǎn )犯(fàn )也(yě )。今(jīn )不(bú )务(wù )所(suǒ )以(yǐ )不(bú )犯(fàn ),而(ér )事(shì )慈(cí )母(mǔ )之(zhī )所(suǒ )以(yǐ )败(bài )子(zǐ )也(yě ),则(zé )亦(yì )不(bú )察(chá )於(yú )圣(shèng )人(rén )之(zhī )论(lùn )矣(yǐ )。夫(fū )不(bú )能(néng )行(háng )圣(shèng )人(rén )之(zhī )术(shù ),则(zé )舍(shě )为(wéi )天(tiān )下(xià )役(yì )何(hé )事(shì )哉(zāi )?可(kě )不(bú )哀(āi )邪(xié )!

且(qiě )夫(fū )俭(jiǎn )节(jiē )仁(rén )义(yì )之(zhī )人(rén )立(lì )於(yú )朝(cháo ),则(zé )荒(huāng )肆(sì )之(zhī )乐(lè )辍(chuò )矣(yǐ );谏(jiàn )说(shuō )论(lùn )理(lǐ )之(zhī )臣(chén )间(jiān )於(yú )侧(cè ),则(zé )流(liú )漫(màn )之(zhī )志(zhì )诎(qū )矣(yǐ );烈(liè )士(shì )死(sǐ )节(jiē )之(zhī )行(háng )显(xiǎn )於(yú )世(shì ),则(zé )淫(yín )康(kāng )之(zhī )虞(yú )废(fèi )矣(yǐ )。故(gù )明(míng )主(zhǔ )能(néng )外(wài )此(cǐ )三(sān )者(zhě ),而(ér )独(dú )操(cāo )主(zhǔ )术(shù )以(yǐ )制(zhì )听(tīng )从(cóng )之(zhī )臣(chén ),而(ér )修(xiū )其(qí )明(míng )法(fǎ ),故(gù )身(shēn )尊(zūn )而(ér )势(shì )重(zhòng )也(yě )。凡(fán )贤(xián )主(zhǔ )者(zhě ),必(bì )将(jiāng )能(néng )拂(fú )世(shì )磨(mó )俗(sú ),而(ér )废(fèi )其(qí )所(suǒ )恶(è ),立(lì )其(qí )所(suǒ )欲(yù ),故(gù )生(shēng )则(zé )有(yǒu )尊(zūn )重(zhòng )之(zhī )势(shì ),死(sǐ )则(zé )有(yǒu )贤(xián )明(míng )之(zhī )谥(shì )也(yě )。是(shì )以(yǐ )明(míng )君(jūn )独(dú )断(duàn ),故(gù )权(quán )不(bú )在(zài )臣(chén )也(yě )。然(rán )後(hòu )能(néng )灭(miè )仁(rén )义(yì )之(zhī )涂(tú ),掩(yǎn )驰(chí )说(shuō )之(zhī )口(kǒu ),困(kùn )烈(liè )士(shì )之(zhī )行(háng ),塞(sāi )聪(cōng )揜(yǎn )明(míng ),内(nèi )独(dú )视(shì )听(tīng ),故(gù )外(wài )不(bú )可(kě )倾(qīng )以(yǐ )仁(rén )义(yì )烈(liè )士(shì )之(zhī )行(háng ),而(ér )内(nèi )不(bú )可(kě )夺(duó )以(yǐ )谏(jiàn )说(shuō )忿(fèn )争(zhēng )之(zhī )辩(biàn )。故(gù )能(néng )荦(luò )然(rán )独(dú )行(háng )恣(zì )睢(suī )之(zhī )心(xīn )而(ér )莫(mò )之(zhī )敢(gǎn )逆(nì )。若(ruò )此(cǐ )然(rán )後(hòu )可(kě )谓(wèi )能(néng )明(míng )申(shēn )、韩(hán )之(zhī )术(shù ),而(ér )脩(yǒu )商(shāng )君(jūn )之(zhī )法(fǎ )。法(fǎ )脩(yǒu )术(shù )明(míng )而(ér )天(tiān )下(xià )乱(luàn )者(zhě ),未(wèi )之(zhī )闻(wén )也(yě )。故(gù )曰(yuē )“王(wáng )道(dào )约(yuē )而(ér )易(yì )操(cāo )”也(yě )。唯(wéi )明(míng )主(zhǔ )为(wéi )能(néng )行(háng )之(zhī )。若(ruò )此(cǐ )则(zé )谓(wèi )督(dū )责(zé )之(zhī )诚(chéng ),则(zé )臣(chén )无(wú )邪(xié ),臣(chén )无(wú )邪(xié )则(zé )天(tiān )下(xià )安(ān ),天(tiān )下(xià )安(ān )则(zé )主(zhǔ )严(yán )尊(zūn ),主(zhǔ )严(yán )尊(zūn )则(zé )督(dū )责(zé )必(bì ),督(dū )责(zé )必(bì )则(zé )所(suǒ )求(qiú )得(dé ),所(suǒ )求(qiú )得(dé )则(zé )国(guó )家(jiā )富(fù ),国(guó )家(jiā )富(fù )则(zé )君(jūn )乐(lè )丰(fēng )。故(gù )督(dū )责(zé )之(zhī )术(shù )设(shè ),则(zé )所(suǒ )欲(yù )无(wú )不(bú )得(dé )矣(yǐ )。群(qún )臣(chén )百(bǎi )姓(xìng )救(jiù )过(guò )不(bú )给(gěi ),何(hé )变(biàn )之(zhī )敢(gǎn )图(tú )?若(ruò )此(cǐ )则(zé )帝(dì )道(dào )备(bèi ),而(ér )可(kě )谓(wèi )能(néng )明(míng )君(jūn )臣(chén )之(zhī )术(shù )矣(yǐ )。虽(suī )申(shēn )、韩(hán )复(fù )生(shēng ),不(bú )能(néng )加(jiā )也(yě )。

书(shū )奏(zòu ),二(èr )世(shì )悦(yuè )。於(yú )是(shì )行(háng )督(dū )责(zé )益(yì )严(yán ),税(shuì )民(mín )深(shēn )者(zhě )为(wéi )明(míng )吏(lì )。二(èr )世(shì )曰(yuē ):“若(ruò )此(cǐ )则(zé )可(kě )谓(wèi )能(néng )督(dū )责(zé )矣(yǐ )。”刑(xíng )者(zhě )相(xiàng )半(bàn )於(yú )道(dào ),而(ér )死(sǐ )人(rén )日(rì )成(chéng )积(jī )於(yú )市(shì )。杀(shā )人(rén )众(zhòng )者(zhě )为(wéi )忠(zhōng )臣(chén )。二(èr )世(shì )曰(yuē ):“若(ruò )此(cǐ )则(zé )可(kě )谓(wèi )能(néng )督(dū )责(zé )矣(yǐ )。”

初(chū ),赵(zhào )高(gāo )为(wéi )郎(láng )中(zhōng )令(lìng ),所(suǒ )杀(shā )及(jí )报(bào )私(sī )怨(yuàn )众(zhòng )多(duō ),恐(kǒng )大(dà )臣(chén )入(rù )朝(cháo )奏(zòu )事(shì )毁(huǐ )恶(è )之(zhī ),乃(nǎi )说(shuō )二(èr )世(shì )曰(yuē ):“天(tiān )子(zǐ )所(suǒ )以(yǐ )贵(guì )者(zhě ),但(dàn )以(yǐ )闻(wén )声(shēng ),群(qún )臣(chén )莫(mò )得(dé )见(jiàn )其(qí )面(miàn ),故(gù )号(hào )曰(yuē )‘朕(zhèn )’。且(qiě )陛(bì )下(xià )富(fù )於(yú )春(chūn )秋(qiū ),未(wèi )必(bì )尽(jìn )通(tōng )诸(zhū )事(shì ),今(jīn )坐(zuò )朝(cháo )廷(tíng ),谴(qiǎn )举(jǔ )有(yǒu )不(bú )当(dāng )者(zhě ),则(zé )见(jiàn )短(duǎn )於(yú )大(dà )臣(chén ),非(fēi )所(suǒ )以(yǐ )示(shì )神(shén )明(míng )於(yú )天(tiān )下(xià )也(yě )。且(qiě )陛(bì )下(xià )深(shēn )拱(gǒng )禁(jìn )中(zhōng ),与(yǔ )臣(chén )及(jí )侍(shì )中(zhōng )习(xí )法(fǎ )者(zhě )待(dài )事(shì ),事(shì )来(lái )有(yǒu )以(yǐ )揆(kuí )之(zhī )。如(rú )此(cǐ )则(zé )大(dà )臣(chén )不(bú )敢(gǎn )奏(zòu )疑(yí )事(shì ),天(tiān )下(xià )称(chēng )圣(shèng )主(zhǔ )矣(yǐ )。”二(èr )世(shì )用(yòng )其(qí )计(jì ),乃(nǎi )不(bú )坐(zuò )朝(cháo )廷(tíng )见(jiàn )大(dà )臣(chén ),居(jū )禁(jìn )中(zhōng )。赵(zhào )高(gāo )常(cháng )侍(shì )中(zhōng )用(yòng )事(shì ),事(shì )皆(jiē )决(jué )於(yú )赵(zhào )高(gāo )。

高(gāo )闻(wén )李(lǐ )斯(sī )以(yǐ )为(wéi )言(yán ),乃(nǎi )见(jiàn )丞(chéng )相(xiàng )曰(yuē ):“关(guān )东(dōng )群(qún )盗(dào )多(duō ),今(jīn )上(shàng )急(jí )益(yì )发(fā )繇(yáo )治(zhì )阿(ā )房(fáng )宫(gōng ),聚(jù )狗(gǒu )马(mǎ )无(wú )用(yòng )之(zhī )物(wù )。臣(chén )欲(yù )谏(jiàn ),为(wéi )位(wèi )贱(jiàn )。此(cǐ )真(zhēn )君(jūn )侯(hóu )之(zhī )事(shì ),君(jūn )何(hé )不(bú )谏(jiàn )?”李(lǐ )斯(sī )曰(yuē ):“固(gù )也(yě ),吾(wú )欲(yù )言(yán )之(zhī )久(jiǔ )矣(yǐ )。今(jīn )时(shí )上(shàng )不(bú )坐(zuò )朝(cháo )廷(tíng ),上(shàng )居(jū )深(shēn )宫(gōng ),吾(wú )有(yǒu )所(suǒ )言(yán )者(zhě ),不(bú )可(kě )传(chuán )也(yě ),欲(yù )见(jiàn )无(wú )间(jiān )。”赵(zhào )高(gāo )谓(wèi )曰(yuē ):“君(jūn )诚(chéng )能(néng )谏(jiàn ),请(qǐng )为(wéi )君(jūn )候(hòu )上(shàng )间(jiān )语(yǔ )君(jūn )。”於(yú )是(shì )赵(zhào )高(gāo )待(dài )二(èr )世(shì )方(fāng )燕(yàn )乐(lè ),妇(fù )女(nǚ )居(jū )前(qián ),使(shǐ )人(rén )告(gào )丞(chéng )相(xiàng ):“上(shàng )方(fāng )间(jiān ),可(kě )奏(zòu )事(shì )。”丞(chéng )相(xiàng )至(zhì )宫(gōng )门(mén )上(shàng )谒(yè ),如(rú )此(cǐ )者(zhě )三(sān )。二(èr )世(shì )怒(nù )曰(yuē ):“吾(wú )常(cháng )多(duō )间(jiān )日(rì ),丞(chéng )相(xiàng )不(bú )来(lái )。吾(wú )方(fāng )燕(yàn )私(sī ),丞(chéng )相(xiàng )辄(zhé )来(lái )请(qǐng )事(shì )。丞(chéng )相(xiàng )岂(qǐ )少(shǎo )我(wǒ )哉(zāi )?且(qiě )固(gù )我(wǒ )哉(zāi )?”赵(zhào )高(gāo )因(yīn )曰(yuē ):“如(rú )此(cǐ )殆(dài )矣(yǐ )!夫(fū )沙(shā )丘(qiū )之(zhī )谋(móu ),丞(chéng )相(xiàng )与(yǔ )焉(yān )。今(jīn )陛(bì )下(xià )已(yǐ )立(lì )为(wéi )帝(dì ),而(ér )丞(chéng )相(xiàng )贵(guì )不(bú )益(yì ),此(cǐ )其(qí )意(yì )亦(yì )望(wàng )裂(liè )地(dì )而(ér )王(wáng )矣(yǐ )。且(qiě )陛(bì )下(xià )不(bú )问(wèn )臣(chén ),臣(chén )不(bú )敢(gǎn )言(yán )。丞(chéng )相(xiàng )长(zhǎng )男(nán )李(lǐ )由(yóu )为(wéi )三(sān )川(chuān )守(shǒu ),楚(chǔ )盗(dào )陈(chén )胜(shèng )等(děng )皆(jiē )丞(chéng )相(xiàng )傍(bàng )县(xiàn )之(zhī )子(zǐ ),以(yǐ )故(gù )楚(chǔ )盗(dào )公(gōng )行(háng ),过(guò )三(sān )川(chuān ),城(chéng )守(shǒu )不(bú )肯(kěn )击(jī )。高(gāo )闻(wén )其(qí )文(wén )书(shū )相(xiàng )往(wǎng )来(lái ),未(wèi )得(dé )其(qí )审(shěn ),故(gù )未(wèi )敢(gǎn )以(yǐ )闻(wén )。且(qiě )丞(chéng )相(xiàng )居(jū )外(wài ),权(quán )重(zhòng )於(yú )陛(bì )下(xià )。”二(èr )世(shì )以(yǐ )为(wéi )然(rán )。欲(yù )案(àn )丞(chéng )相(xiàng ),恐(kǒng )其(qí )不(bú )审(shěn ),乃(nǎi )使(shǐ )人(rén )案(àn )验(yàn )三(sān )川(chuān )守(shǒu )与(yǔ )盗(dào )通(tōng )状(zhuàng )。李(lǐ )斯(sī )闻(wén )之(zhī )。

是(shì )时(shí )二(èr )世(shì )在(zài )甘(gān )泉(quán ),方(fāng )作(zuò )觳(hú )抵(dǐ )优(yōu )俳(pái )之(zhī )观(guān )。李(lǐ )斯(sī )不(bú )得(dé )见(jiàn ),因(yīn )上(shàng )书(shū )言(yán )赵(zhào )高(gāo )之(zhī )短(duǎn )曰(yuē ):“臣(chén )闻(wén )之(zhī ),臣(chén )疑(yí )其(qí )君(jūn ),无(wú )不(bú )危(wēi )国(guó );妾(qiè )疑(yí )其(qí )夫(fū ),无(wú )不(bú )危(wēi )家(jiā )。今(jīn )有(yǒu )大(dà )臣(chén )於(yú )陛(bì )下(xià )擅(shàn )利(lì )擅(shàn )害(hài ),与(yǔ )陛(bì )下(xià )无(wú )异(yì ),此(cǐ )甚(shèn )不(bú )便(biàn )。昔(xī )者(zhě )司(sī )城(chéng )子(zǐ )罕(hǎn )相(xiàng )宋(sòng ),身(shēn )行(háng )刑(xíng )罚(fá ),以(yǐ )威(wēi )行(háng )之(zhī ),期(qī )年(nián )遂(suí )劫(jié )其(qí )君(jūn )。田(tián )常(cháng )为(wéi )简(jiǎn )公(gōng )臣(chén ),爵(jué )列(liè )无(wú )敌(dí )於(yú )国(guó ),私(sī )家(jiā )之(zhī )富(fù )与(yǔ )公(gōng )家(jiā )均(jūn ),布(bù )惠(huì )施(shī )德(dé ),下(xià )得(dé )百(bǎi )姓(xìng ),上(shàng )得(dé )群(qún )臣(chén ),阴(yīn )取(qǔ )齐(qí )国(guó ),杀(shā )宰(zǎi )予(yǔ )於(yú )庭(tíng ),即(jí )弑(shì )简(jiǎn )公(gōng )於(yú )朝(cháo ),遂(suí )有(yǒu )齐(qí )国(guó )。此(cǐ )天(tiān )下(xià )所(suǒ )明(míng )知(zhī )也(yě )。今(jīn )高(gāo )有(yǒu )邪(xié )佚(yì )之(zhī )志(zhì ),危(wēi )反(fǎn )之(zhī )行(háng ),如(rú )子(zǐ )罕(hǎn )相(xiàng )宋(sòng )也(yě );私(sī )家(jiā )之(zhī )富(fù ),若(ruò )田(tián )氏(shì )之(zhī )於(yú )齐(qí )也(yě )。兼(jiān )行(háng )田(tián )常(cháng )、子(zǐ )罕(hǎn )之(zhī )逆(nì )道(dào )而(ér )劫(jié )陛(bì )下(xià )之(zhī )威(wēi )信(xìn ),其(qí )志(zhì )若(ruò )韩(hán )为(wéi )韩(hán )安(ān )相(xiàng )也(yě )。陛(bì )下(xià )不(bú )图(tú ),臣(chén )恐(kǒng )其(qí )为(wéi )变(biàn )也(yě )。”二(èr )世(shì )曰(yuē ):“何(hé )哉(zāi )?夫(fū )高(gāo ),故(gù )宦(huàn )人(rén )也(yě ),然(rán )不(bú )为(wéi )安(ān )肆(sì )志(zhì ),不(bú )以(yǐ )危(wēi )易(yì )心(xīn ),絜(jié )行(háng )脩(yǒu )善(shàn ),自(zì )使(shǐ )至(zhì )此(cǐ ),以(yǐ )忠(zhōng )得(dé )进(jìn ),以(yǐ )信(xìn )守(shǒu )位(wèi ),朕(zhèn )实(shí )贤(xián )之(zhī ),而(ér )君(jūn )疑(yí )之(zhī ),何(hé )也(yě )?且(qiě )朕(zhèn )少(shǎo )失(shī )先(xiān )人(rén ),无(wú )所(suǒ )识(shí )知(zhī ),不(bú )习(xí )治(zhì )民(mín ),而(ér )君(jūn )又(yòu )老(lǎo ),恐(kǒng )与(yǔ )天(tiān )下(xià )绝(jué )矣(yǐ )。朕(zhèn )非(fēi )属(shǔ )赵(zhào )君(jūn ),当(dāng )谁(shuí )任(rèn )哉(zāi )?且(qiě )赵(zhào )君(jūn )为(wéi )人(rén )精(jīng )廉(lián )彊(jiāng )力(lì ),下(xià )知(zhī )人(rén )情(qíng ),上(shàng )能(néng )適(shì )朕(zhèn ),君(jūn )其(qí )勿(wù )疑(yí )。”李(lǐ )斯(sī )曰(yuē ):“不(bú )然(rán )。夫(fū )高(gāo ),故(gù )贱(jiàn )人(rén )也(yě ),无(wú )识(shí )於(yú )理(lǐ ),贪(tān )欲(yù )无(wú )厌(yàn ),求(qiú )利(lì )不(bú )止(zhǐ ),列(liè )势(shì )次(cì )主(zhǔ ),求(qiú )欲(yù )无(wú )穷(qióng ),臣(chén )故(gù )曰(yuē )殆(dài )。”二(èr )世(shì )已(yǐ )前(qián )信(xìn )赵(zhào )高(gāo ),恐(kǒng )李(lǐ )斯(sī )杀(shā )之(zhī ),乃(nǎi )私(sī )告(gào )赵(zhào )高(gāo )。高(gāo )曰(yuē ):“丞(chéng )相(xiàng )所(suǒ )患(huàn )者(zhě )独(dú )高(gāo ),高(gāo )已(yǐ )死(sǐ ),丞(chéng )相(xiàng )即(jí )欲(yù )为(wéi )田(tián )常(cháng )所(suǒ )为(wéi )。”於(yú )是(shì )二(èr )世(shì )曰(yuē ):“其(qí )以(yǐ )李(lǐ )斯(sī )属(shǔ )郎(láng )中(zhōng )令(lìng )!”

赵(zhào )高(gāo )案(àn )治(zhì )李(lǐ )斯(sī )。李(lǐ )斯(sī )拘(jū )执(zhí )束(shù )缚(fù ),居(jū )囹(líng )圄(yǔ )中(zhōng ),仰(yǎng )天(tiān )而(ér )叹(tàn )曰(yuē ):“嗟(jiē )乎(hū ),悲(bēi )夫(fū )!不(bú )道(dào )之(zhī )君(jūn ),何(hé )可(kě )为(wéi )计(jì )哉(zāi )!昔(xī )者(zhě )桀(jié )杀(shā )关(guān )龙(lóng )逢(féng ),纣(zhòu )杀(shā )王(wáng )子(zǐ )比(bǐ )干(gàn ),吴(wú )王(wáng )夫(fū )差(chà )杀(shā )伍(wǔ )子(zǐ )胥(xū )。此(cǐ )三(sān )臣(chén )者(zhě ),岂(qǐ )不(bú )忠(zhōng )哉(zāi ),然(rán )而(ér )不(bú )免(miǎn )於(yú )死(sǐ ),身(shēn )死(sǐ )而(ér )所(suǒ )忠(zhōng )者(zhě )非(fēi )也(yě )。今(jīn )吾(wú )智(zhì )不(bú )及(jí )三(sān )子(zǐ ),而(ér )二(èr )世(shì )之(zhī )无(wú )道(dào )过(guò )於(yú )桀(jié )、纣(zhòu )、夫(fū )差(chà ),吾(wú )以(yǐ )忠(zhōng )死(sǐ ),宜(yí )矣(yǐ )。且(qiě )二(èr )世(shì )之(zhī )治(zhì )岂(qǐ )不(bú )乱(luàn )哉(zāi )!日(rì )者(zhě )夷(yí )其(qí )兄(xiōng )弟(dì )而(ér )自(zì )立(lì )也(yě ),杀(shā )忠(zhōng )臣(chén )而(ér )贵(guì )贱(jiàn )人(rén ),作(zuò )为(wéi )阿(ā )房(fáng )之(zhī )宫(gōng ),赋(fù )敛(liǎn )天(tiān )下(xià )。吾(wú )非(fēi )不(bú )谏(jiàn )也(yě ),而(ér )不(bú )吾(wú )听(tīng )也(yě )。凡(fán )古(gǔ )圣(shèng )王(wáng ),饮(yǐn )食(shí )有(yǒu )节(jiē ),车(chē )器(qì )有(yǒu )数(shù ),宫(gōng )室(shì )有(yǒu )度(dù ),出(chū )令(lìng )造(zào )事(shì ),加(jiā )费(fèi )而(ér )无(wú )益(yì )於(yú )民(mín )利(lì )者(zhě )禁(jìn ),故(gù )能(néng )长(zhǎng )久(jiǔ )治(zhì )安(ān )。今(jīn )行(háng )逆(nì )於(yú )昆(kūn )弟(dì ),不(bú )顾(gù )其(qí )咎(jiù );侵(qīn )杀(shā )忠(zhōng )臣(chén ),不(bú )思(sī )其(qí )殃(yāng );大(dà )为(wéi )宫(gōng )室(shì ),厚(hòu )赋(fù )天(tiān )下(xià ),不(bú )爱(ài )其(qí )费(fèi ):三(sān )者(zhě )已(yǐ )行(háng ),天(tiān )下(xià )不(bú )听(tīng )。今(jīn )反(fǎn )者(zhě )已(yǐ )有(yǒu )天(tiān )下(xià )之(zhī )半(bàn )矣(yǐ ),而(ér )心(xīn )尚(shàng )未(wèi )寤(wù )也(yě ),而(ér )以(yǐ )赵(zhào )高(gāo )为(wéi )佐(zuǒ ),吾(wú )必(bì )见(jiàn )寇(kòu )至(zhì )咸(xián )阳(yáng ),麋(mí )鹿(lù )游(yóu )於(yú )朝(cháo )也(yě )。”

於(yú )是(shì )二(èr )世(shì )乃(nǎi )使(shǐ )高(gāo )案(àn )丞(chéng )相(xiàng )狱(yù ),治(zhì )罪(zuì ),责(zé )斯(sī )与(yǔ )子(zǐ )由(yóu )谋(móu )反(fǎn )状(zhuàng ),皆(jiē )收(shōu )捕(bǔ )宗(zōng )族(zú )宾(bīn )客(kè )。赵(zhào )高(gāo )治(zhì )斯(sī ),榜(bǎng )掠(luě )千(qiān )馀(yú ),不(bú )胜(shèng )痛(tòng ),自(zì )诬(wū )服(fú )。斯(sī )所(suǒ )以(yǐ )不(bú )死(sǐ )者(zhě ),自(zì )负(fù )其(qí )辩(biàn ),有(yǒu )功(gōng ),实(shí )无(wú )反(fǎn )心(xīn ),幸(xìng )得(dé )上(shàng )书(shū )自(zì )陈(chén ),幸(xìng )二(èr )世(shì )之(zhī )寤(wù )而(ér )赦(shè )之(zhī )。李(lǐ )斯(sī )乃(nǎi )从(cóng )狱(yù )中(zhōng )上(shàng )书(shū )曰(yuē ):“臣(chén )为(wéi )丞(chéng )相(xiàng )治(zhì )民(mín ),三(sān )十(shí )馀(yú )年(nián )矣(yǐ )。逮(dǎi )秦(qín )地(dì )之(zhī )陕(shǎn )隘(ài )。先(xiān )王(wáng )之(zhī )时(shí )秦(qín )地(dì )不(bú )过(guò )千(qiān )里(lǐ ),兵(bīng )数(shù )十(shí )万(wàn )。臣(chén )尽(jìn )薄(báo )材(cái ),谨(jǐn )奉(fèng )法(fǎ )令(lìng ),阴(yīn )行(háng )谋(móu )臣(chén ),资(zī )之(zhī )金(jīn )玉(yù ),使(shǐ )游(yóu )说(shuō )诸(zhū )侯(hóu ),阴(yīn )脩(yǒu )甲(jiǎ )兵(bīng ),饰(shì )政(zhèng )教(jiāo ),官(guān )斗(dòu )士(shì ),尊(zūn )功(gōng )臣(chén ),盛(shèng )其(qí )爵(jué )禄(lù ),故(gù )终(zhōng )以(yǐ )胁(xié )韩(hán )弱(ruò )魏(wèi ),破(pò )燕(yàn )、赵(zhào ),夷(yí )齐(qí )、楚(chǔ ),卒(zú )兼(jiān )六(liù )国(guó ),虏(lǔ )其(qí )王(wáng ),立(lì )秦(qín )为(wéi )天(tiān )子(zǐ )。罪(zuì )一(yī )矣(yǐ )。地(dì )不(bú )广(guǎng ),又(yòu )北(běi )逐(zhú )胡(hú )、貉(mò ),南(nán )定(dìng )百(bǎi )越(yuè ),以(yǐ )见(jiàn )秦(qín )之(zhī )彊(jiāng )。罪(zuì )二(èr )矣(yǐ )。尊(zūn )大(dà )臣(chén ),盛(shèng )其(qí )爵(jué )位(wèi ),以(yǐ )固(gù )其(qí )亲(qīn )。罪(zuì )三(sān )矣(yǐ )。立(lì )社(shè )稷(jì ),脩(yǒu )宗(zōng )庙(miào ),以(yǐ )明(míng )主(zhǔ )之(zhī )贤(xián )。罪(zuì )四(sì )矣(yǐ )。更(gèng )剋(kè )画(huà ),平(píng )斗(dòu )斛(hú )度(dù )量(liàng )文(wén )章(zhāng ),布(bù )之(zhī )天(tiān )下(xià ),以(yǐ )树(shù )秦(qín )之(zhī )名(míng )。罪(zuì )五(wǔ )矣(yǐ )。治(zhì )驰(chí )道(dào ),兴(xìng )游(yóu )观(guān ),以(yǐ )见(jiàn )主(zhǔ )之(zhī )得(dé )意(yì )。罪(zuì )六(liù )矣(yǐ )。缓(huǎn )刑(xíng )罚(fá ),薄(báo )赋(fù )敛(liǎn ),以(yǐ )遂(suí )主(zhǔ )得(dé )众(zhòng )之(zhī )心(xīn ),万(wàn )民(mín )戴(dài )主(zhǔ ),死(sǐ )而(ér )不(bú )忘(wàng )。罪(zuì )七(qī )矣(yǐ )。若(ruò )斯(sī )之(zhī )为(wéi )臣(chén )者(zhě ),罪(zuì )足(zú )以(yǐ )死(sǐ )固(gù )久(jiǔ )矣(yǐ )。上(shàng )幸(xìng )尽(jìn )其(qí )能(néng )力(lì ),乃(nǎi )得(dé )至(zhì )今(jīn ),原(yuán )陛(bì )下(xià )察(chá )之(zhī )!”书(shū )上(shàng ),赵(zhào )高(gāo )使(shǐ )吏(lì )弃(qì )去(qù )不(bú )奏(zòu ),曰(yuē ):“囚(qiú )安(ān )得(dé )上(shàng )书(shū )!”

赵(zhào )高(gāo )使(shǐ )其(qí )客(kè )十(shí )馀(yú )辈(bèi )诈(zhà )为(wéi )御(yù )史(shǐ )、谒(yè )者(zhě )、侍(shì )中(zhōng ),更(gèng )往(wǎng )覆(fù )讯(xùn )斯(sī )。斯(sī )更(gèng )以(yǐ )其(qí )实(shí )对(duì ),辄(zhé )使(shǐ )人(rén )复(fù )榜(bǎng )之(zhī )。後(hòu )二(èr )世(shì )使(shǐ )人(rén )验(yàn )斯(sī ),斯(sī )以(yǐ )为(wéi )如(rú )前(qián ),终(zhōng )不(bú )敢(gǎn )更(gèng )言(yán ),辞(cí )服(fú )。奏(zòu )当(dāng )上(shàng ),二(èr )世(shì )喜(xǐ )曰(yuē ):“微(wēi )赵(zhào )君(jūn ),几(jǐ )为(wéi )丞(chéng )相(xiàng )所(suǒ )卖(mài )。”及(jí )二(èr )世(shì )所(suǒ )使(shǐ )案(àn )三(sān )川(chuān )之(zhī )守(shǒu )至(zhì ),则(zé )项(xiàng )梁(liáng )已(yǐ )击(jī )杀(shā )之(zhī )。使(shǐ )者(zhě )来(lái ),会(huì )丞(chéng )相(xiàng )下(xià )吏(lì ),赵(zhào )高(gāo )皆(jiē )妄(wàng )为(wéi )反(fǎn )辞(cí )。

二(èr )世(shì )二(èr )年(nián )七(qī )月(yuè ),具(jù )斯(sī )五(wǔ )刑(xíng ),论(lùn )腰(yāo )斩(zhǎn )咸(xián )阳(yáng )市(shì )。斯(sī )出(chū )狱(yù ),与(yǔ )其(qí )中(zhōng )子(zǐ )俱(jù )执(zhí ),顾(gù )谓(wèi )其(qí )中(zhōng )子(zǐ )曰(yuē ):“吾(wú )欲(yù )与(yǔ )若(ruò )复(fù )牵(qiān )黄(huáng )犬(quǎn )俱(jù )出(chū )上(shàng )蔡(cài )东(dōng )门(mén )逐(zhú )狡(jiǎo )兔(tù ),岂(qǐ )可(kě )得(dé )乎(hū )!”遂(suí )父(fù )子(zǐ )相(xiàng )哭(kū ),而(ér )夷(yí )三(sān )族(zú )。

李(lǐ )斯(sī )已(yǐ )死(sǐ ),二(èr )世(shì )拜(bài )赵(zhào )高(gāo )为(wéi )中(zhōng )丞(chéng )相(xiàng ),事(shì )无(wú )大(dà )小(xiǎo )辄(zhé )决(jué )於(yú )高(gāo )。高(gāo )自(zì )知(zhī )权(quán )重(zhòng ),乃(nǎi )献(xiàn )鹿(lù ),谓(wèi )之(zhī )马(mǎ )。二(èr )世(shì )问(wèn )左(zuǒ )右(yòu ):“此(cǐ )乃(nǎi )鹿(lù )也(yě )?”左(zuǒ )右(yòu )皆(jiē )曰(yuē )“马(mǎ )也(yě )”。二(èr )世(shì )惊(jīng ),自(zì )以(yǐ )为(wéi )惑(huò ),乃(nǎi )召(zhào )太(tài )卜(bo ),令(lìng )卦(guà )之(zhī ),太(tài )卜(bo )曰(yuē ):“陛(bì )下(xià )春(chūn )秋(qiū )郊(jiāo )祀(sì ),奉(fèng )宗(zōng )庙(miào )鬼(guǐ )神(shén ),斋(zhāi )戒(jiè )不(bú )明(míng ),故(gù )至(zhì )于(yú )此(cǐ )。可(kě )依(yī )盛(shèng )德(dé )而(ér )明(míng )斋(zhāi )戒(jiè )。”於(yú )是(shì )乃(nǎi )入(rù )上(shàng )林(lín )斋(zhāi )戒(jiè )。日(rì )游(yóu )弋(yì )猎(liè ),有(yǒu )行(háng )人(rén )入(rù )上(shàng )林(lín )中(zhōng ),二(èr )世(shì )自(zì )射(shè )杀(shā )之(zhī )。赵(zhào )高(gāo )教(jiāo )其(qí )女(nǚ )婿(xù )咸(xián )阳(yáng )令(lìng )阎(yán )乐(lè )劾(hé )不(bú )知(zhī )何(hé )人(rén )贼(zéi )杀(shā )人(rén )移(yí )上(shàng )林(lín )。高(gāo )乃(nǎi )谏(jiàn )二(èr )世(shì )曰(yuē ):“天(tiān )子(zǐ )无(wú )故(gù )贼(zéi )杀(shā )不(bú )辜(gū )人(rén ),此(cǐ )上(shàng )帝(dì )之(zhī )禁(jìn )也(yě ),鬼(guǐ )神(shén )不(bú )享(xiǎng ),天(tiān )且(qiě )降(jiàng )殃(yāng ),当(dāng )远(yuǎn )避(bì )宫(gōng )以(yǐ )禳(ráng )之(zhī )。”二(èr )世(shì )乃(nǎi )出(chū )居(jū )望(wàng )夷(yí )之(zhī )宫(gōng )。

留(liú )三(sān )日(rì ),赵(zhào )高(gāo )诈(zhà )诏(zhào )卫(wèi )士(shì ),令(lìng )士(shì )皆(jiē )素(sù )服(fú )持(chí )兵(bīng )内(nèi )乡(xiāng ),入(rù )告(gào )二(èr )世(shì )曰(yuē ):“山(shān )东(dōng )群(qún )盗(dào )兵(bīng )大(dà )至(zhì )!”二(èr )世(shì )上(shàng )观(guān )而(ér )见(jiàn )之(zhī ),恐(kǒng )惧(jù ),高(gāo )既(jì )因(yīn )劫(jié )令(lìng )自(zì )杀(shā )。引(yǐn )玺(xǐ )而(ér )佩(pèi )之(zhī ),左(zuǒ )右(yòu )百(bǎi )官(guān )莫(mò )从(cóng );上(shàng )殿(diàn ),殿(diàn )欲(yù )坏(huài )者(zhě )三(sān )。高(gāo )自(zì )知(zhī )天(tiān )弗(fú )与(yǔ ),群(qún )臣(chén )弗(fú )许(xǔ ),乃(nǎi )召(zhào )始(shǐ )皇(huáng )弟(dì ),授(shòu )之(zhī )玺(xǐ )。

子(zǐ )婴(yīng )既(jì )位(wèi ),患(huàn )之(zhī ),乃(nǎi )称(chēng )疾(jí )不(bú )听(tīng )事(shì ),与(yǔ )宦(huàn )者(zhě )韩(hán )谈(tán )及(jí )其(qí )子(zǐ )谋(móu )杀(shā )高(gāo )。高(gāo )上(shàng )谒(yè ),请(qǐng )病(bìng ),因(yīn )召(zhào )入(rù ),令(lìng )韩(hán )谈(tán )刺(cì )杀(shā )之(zhī ),夷(yí )其(qí )三(sān )族(zú )。

子(zǐ )婴(yīng )立(lì )三(sān )月(yuè ),沛(pèi )公(gōng )兵(bīng )从(cóng )武(wǔ )关(guān )入(rù ),至(zhì )咸(xián )阳(yáng ),群(qún )臣(chén )百(bǎi )官(guān )皆(jiē )畔(pàn ),不(bú )適(shì )。子(zǐ )婴(yīng )与(yǔ )妻(qī )子(zǐ )自(zì )系(xì )其(qí )颈(jǐng )以(yǐ )组(zǔ ),降(jiàng )轵(zhǐ )道(dào )旁(páng )。沛(pèi )公(gōng )因(yīn )以(yǐ )属(shǔ )吏(lì )。项(xiàng )王(wáng )至(zhì )而(ér )斩(zhǎn )之(zhī )。遂(suí )以(yǐ )亡(wáng )天(tiān )下(xià )。

太(tài )史(shǐ )公(gōng )曰(yuē ):李(lǐ )斯(sī )以(yǐ )闾(lǘ )阎(yán )历(lì )诸(zhū )侯(hóu ),入(rù )事(shì )秦(qín ),因(yīn )以(yǐ )瑕(xiá )衅(xìn ),以(yǐ )辅(fǔ )始(shǐ )皇(huáng ),卒(zú )成(chéng )帝(dì )业(yè ),斯(sī )为(wéi )三(sān )公(gōng ),可(kě )谓(wèi )尊(zūn )用(yòng )矣(yǐ )。斯(sī )知(zhī )六(liù )之(zhī )归(guī ),不(bú )务(wù )明(míng )政(zhèng )以(yǐ )补(bǔ )主(zhǔ )上(shàng )之(zhī )缺(quē ),持(chí )爵(jué )禄(lù )之(zhī )重(zhòng ),阿(ā )顺(shùn )苟(gǒu )合(hé ),严(yán )威(wēi )酷(kù )刑(xíng ),听(tīng )高(gāo )邪(xié )说(shuō ),废(fèi )適(shì )立(lì )庶(shù )。诸(zhū )侯(hóu )已(yǐ )畔(pàn ),斯(sī )乃(nǎi )欲(yù )谏(jiàn )争(zhēng ),不(bú )亦(yì )末(mò )乎(hū )!人(rén )皆(jiē )以(yǐ )斯(sī )极(jí )忠(zhōng )而(ér )被(bèi )五(wǔ )刑(xíng )死(sǐ ),察(chá )其(qí )本(běn ),乃(nǎi )与(yǔ )俗(sú )议(yì )之(zhī )异(yì )。不(bú )然(rán ),斯(sī )之(zhī )功(gōng )且(qiě )与(yǔ )周(zhōu )、召(zhào )列(liè )矣(yǐ )。

鼠(shǔ )在(zài )所(suǒ )居(jū ),人(rén )固(gù )择(zé )地(dì )。斯(sī )效(xiào )智(zhì )力(lì ),功(gōng )立(lì )名(míng )遂(suí )。置(zhì )酒(jiǔ )咸(xián )阳(yáng ),人(rén )臣(chén )极(jí )位(wèi )。一(yī )夫(fū )诳(kuáng )惑(huò ),变(biàn )易(yì )神(shén )器(qì )。国(guó )丧(sàng )身(shēn )诛(zhū ),本(běn )同(tóng )末(mò )异(yì )。

阅读:25854

打赏捐助〔Donate〕>>>

《李斯列传》简体版

©2015-2026 ok8.org 文学库