治安策【登录】

《古文观止》 > 卷六·汉文二 > 《治安策》 > 拼音版

臣(chén )窃(qiè )惟(wéi )事(shì )势(shì ),可(kě )为(wéi )痛(tòng )哭(kū )者(zhě )一(yī ),可(kě )为(wéi )流(liú )涕(tì )者(zhě )二(èr ),可(kě )为(wéi )长(zhǎng )太(tài )息(xī )者(zhě )六(liù ),若(ruò )其(qí )它(tā )背(bèi )理(lǐ )而(ér )伤(shāng )道(dào )者(zhě ),难(nán )遍(biàn )以(yǐ )疏(shū )举(jǔ )。进(jìn )言(yán )者(zhě )皆(jiē )曰(yuē )天(tiān )下(xià )已(yǐ )安(ān )已(yǐ )治(zhì )矣(yǐ ),臣(chén )独(dú )以(yǐ )为(wéi )未(wèi )也(yě )。曰(yuē )安(ān )且(qiě )治(zhì )者(zhě ),非(fēi )愚(yú )则(zé )谀(yú ),皆(jiē )非(fēi )事(shì )实(shí )知(zhī )治(zhì )乱(luàn )之(zhī )体(tǐ )者(zhě )也(yě )。夫(fū )抱(bào )火(huǒ )厝(cuò )之(zhī )积(jī )薪(xīn )之(zhī )下(xià )而(ér )寝(qǐn )其(qí )上(shàng ),火(huǒ )未(wèi )及(jí )燃(rán ),因(yīn )谓(wèi )之(zhī )安(ān ),方(fāng )今(jīn )之(zhī )势(shì ),何(hé )以(yǐ )异(yì )此(cǐ )!本(běn )末(mò )舛(chuǎn )逆(nì ),首(shǒu )尾(wěi )衡(héng )决(jué ),国(guó )制(zhì )抢(qiǎng )攘(rǎng ),非(fēi )甚(shèn )有(yǒu )纪(jì ),胡(hú )可(kě )谓(wèi )治(zhì )!陛(bì )下(xià )何(hé )不(bú )一(yī )令(lìng )臣(chén )得(dé )熟(shú )数(shù )之(zhī )于(yú )前(qián ),因(yīn )陈(chén )治(zhì )安(ān )之(zhī )策(cè ),试(shì )详(xiáng )择(zé )焉(yān )!

夫(fū )射(shè )猎(liè )之(zhī )娱(yú ),与(yǔ )安(ān )危(wēi )之(zhī )机(jī )孰(shú )急(jí )?使(shǐ )为(wéi )治(zhì )劳(láo )智(zhì )虑(lǜ ),苦(kǔ )身(shēn )体(tǐ ),乏(fá )钟(zhōng )鼓(gǔ )之(zhī )乐(lè ),勿(wù )为(wéi )可(kě )也(yě )。乐(lè )与(yǔ )今(jīn )同(tóng ),而(ér )加(jiā )之(zhī )诸(zhū )侯(hóu )轨(guǐ )道(dào ),兵(bīng )革(gé )不(bú )动(dòng ),民(mín )保(bǎo )首(shǒu )领(lǐng ),匈(xiōng )叙(xù )宾(bīn )服(fú ),四(sì )荒(huāng )乡(xiāng )风(fēng ),百(bǎi )姓(xìng )素(sù )朴(pǔ ),狱(yù )讼(sòng )衰(shuāi )息(xī )。大(dà )数(shù )既(jì )得(dé ),则(zé )天(tiān )下(xià )顺(shùn )治(zhì ),海(hǎi )内(nèi )之(zhī )气(qì ),清(qīng )和(hé )咸(xián )理(lǐ ),生(shēng )为(wéi )明(míng )帝(dì ),没(méi )为(wéi )明(míng )神(shén ),名(míng )誉(yù )之(zhī )美(měi ),垂(chuí )于(yú )无(wú )穷(qióng )。《礼(lǐ )》祖(zǔ )有(yǒu )功(gōng )而(ér )宗(zōng )有(yǒu )德(dé ),使(shǐ )顾(gù )成(chéng )之(zhī )庙(miào )称(chēng )为(wéi )太(tài )宗(zōng ),上(shàng )配(pèi )太(tài )祖(zǔ ),与(yǔ )汉(hàn )亡(wáng )极(jí )。建(jiàn )久(jiǔ )安(ān )之(zhī )势(shì ),成(chéng )长(zhǎng )治(zhì )之(zhī )业(yè ),以(yǐ )承(chéng )祖(zǔ )庙(miào ),以(yǐ )奉(fèng )六(liù )亲(qīn ),至(zhì )孝(xiào )也(yě );以(yǐ )幸(xìng )天(tiān )下(xià ),以(yǐ )育(yù )群(qún )生(shēng ),至(zhì )仁(rén )也(yě );立(lì )经(jīng )陈(chén )纪(jì ),轻(qīng )重(zhòng )同(tóng )得(dé ),后(hòu )可(kě )以(yǐ )为(wéi )万(wàn )世(shì )法(fǎ )程(chéng ),虽(suī )有(yǒu )愚(yú )幼(yòu )不(bú )肖(xiāo )之(zhī )嗣(sì ),犹(yóu )得(dé )蒙(méng )业(yè )而(ér )安(ān ),至(zhì )明(míng )也(yě )。以(yǐ )陛(bì )下(xià )之(zhī )明(míng )达(dá ),因(yīn )使(shǐ )少(shǎo )知(zhī )治(zhì )体(tǐ )者(zhě )得(dé )佐(zuǒ )下(xià )风(fēng ),致(zhì )此(cǐ )非(fēi )难(nán )也(yě )。其(qí )具(jù )可(kě )素(sù )陈(chén )于(yú )前(qián ),愿(yuàn )幸(xìng )无(wú )忽(hū )。臣(chén )谨(jǐn )稽(jī )之(zhī )天(tiān )地(dì ),验(yàn )之(zhī )往(wǎng )古(gǔ ),按(àn )之(zhī )当(dāng )今(jīn )之(zhī )务(wù ),日(rì )夜(yè )念(niàn )此(cǐ )至(zhì )孰(shú )也(yě ),虽(suī )使(shǐ )禹(yǔ )舜(shùn )复(fù )生(shēng ),为(wéi )陛(bì )下(xià )计(jì ),亡(wáng )以(yǐ )易(yì )此(cǐ )。

夫(fū )树(shù )国(guó )固(gù ),必(bì )相(xiàng )疑(yí )之(zhī )势(shì )也(yě ),下(xià )数(shù )被(bèi )其(qí )殃(yāng ),上(shàng )数(shù )爽(shuǎng )其(qí )忧(yōu ),甚(shèn )非(fēi )所(suǒ )以(yǐ )安(ān )上(shàng )而(ér )全(quán )下(xià )也(yě )。今(jīn )或(huò )亲(qīn )弟(dì )谋(móu )为(wéi )东(dōng )帝(dì ),亲(qīn )兄(xiōng )之(zhī )子(zǐ )西(xī )乡(xiāng )而(ér )击(jī ),今(jīn )吴(wú )又(yòu )见(jiàn )告(gào )矣(yǐ )。天(tiān )子(zǐ )春(chūn )秋(qiū )鼎(dǐng )盛(shèng ),行(háng )义(yì )未(wèi )过(guò ),德(dé )泽(zé )有(yǒu )加(jiā )焉(yān ),犹(yóu )尚(shàng )如(rú )是(shì ),况(kuàng )莫(mò )大(dà )诸(zhū )侯(hóu )权(quán )力(lì )且(qiě )十(shí )此(cǐ )者(zhě )乎(hū )!

然(rán )而(ér )天(tiān )下(xià )少(shǎo )安(ān ),何(hé )也(yě )?大(dà )国(guó )之(zhī )王(wáng )幼(yòu )弱(ruò )未(wèi )壮(zhuàng ),汉(hàn )之(zhī )所(suǒ )置(zhì )傅(fù )相(xiàng )方(fāng )握(wò )其(qí )事(shì )。数(shù )年(nián )之(zhī )后(hòu ),诸(zhū )侯(hóu )之(zhī )王(wáng )大(dà )抵(dǐ )皆(jiē )冠(guàn ),血(xuè )气(qì )方(fāng )刚(gāng ),汉(hàn )之(zhī )傅(fù )相(xiàng )称(chēng )病(bìng )而(ér )赐(cì )罢(bà ),彼(bǐ )自(zì )丞(chéng )尉(wèi )以(yǐ )上(shàng )徧(pián )置(zhì )私(sī )人(rén ),如(rú )此(cǐ ),有(yǒu )异(yì )淮(huái )南(nán )、济(jì )北(běi )之(zhī )为(wéi )邪(xié )?此(cǐ )时(shí )而(ér )欲(yù )为(wéi )治(zhì )安(ān ),虽(suī )尧(yáo )舜(shùn )不(bú )治(zhì )。

黄(huáng )帝(dì )曰(yuē ):“日(rì )中(zhōng )必(bì )熭(wèi ),操(cāo )刀(dāo )必(bì )割(gē )。”今(jīn )令(lìng )此(cǐ )道(dào )顺(shùn ),而(ér )全(quán )安(ān )甚(shèn )易(yì );不(bú )肯(kěn )早(zǎo )为(wéi ),已(yǐ )乃(nǎi )堕(duò )骨(gǔ )肉(ròu )之(zhī )属(shǔ )而(ér )抗(kàng )刭(jǐng )之(zhī ),岂(qǐ )有(yǒu )异(yì )秦(qín )之(zhī )季(jì )世(shì )乎(hū )!夫(fū )以(yǐ )天(tiān )子(zǐ )之(zhī )位(wèi ),乘(chéng )今(jīn )之(zhī )时(shí ),因(yīn )天(tiān )之(zhī )助(zhù ),尚(shàng )惮(dàn )以(yǐ )危(wēi )为(wéi )安(ān ),以(yǐ )乱(luàn )为(wéi )治(zhì ),假(jiǎ )设(shè )陛(bì )下(xià )居(jū )齐(qí )桓(huán )之(zhī )处(chù ),将(jiāng )不(bú )合(hé )诸(zhū )侯(hóu )而(ér )匡(kuāng )天(tiān )下(xià )乎(hū )?臣(chén )又(yòu )以(yǐ )知(zhī )陛(bì )下(xià )有(yǒu )所(suǒ )必(bì )不(bú )能(néng )矣(yǐ )。假(jiǎ )设(shè )天(tiān )下(xià )如(rú )曩(nǎng )时(shí ),淮(huái )阴(yīn )侯(hóu )尚(shàng )王(wáng )楚(chǔ ),黥(qíng )布(bù )王(wáng )淮(huái )南(nán ),彭(péng )越(yuè )王(wáng )梁(liáng ),韩(hán )信(xìn )王(wáng )韩(hán ),张(zhāng )敖(áo )王(wáng )赵(zhào ),贯(guàn )高(gāo )为(wéi )相(xiàng ),卢(lú )绾(wǎn )王(wáng )燕(yàn ),陈(chén )狶(xī )在(zài )代(dài ),令(lìng )此(cǐ )六(liù )七(qī )公(gōng )者(zhě )皆(jiē )亡(wáng )恙(yàng ),当(dāng )是(shì )时(shí )而(ér )陛(bì )下(xià )即(jí )天(tiān )子(zǐ )位(wèi ),能(néng )自(zì )安(ān )乎(hū )?臣(chén )有(yǒu )以(yǐ )知(zhī )陛(bì )下(xià )之(zhī )不(bú )能(néng )也(yě )。天(tiān )下(xià )肴(yáo )乱(luàn ),高(gāo )皇(huáng )帝(dì )与(yǔ )诸(zhū )公(gōng )倂(bìng )起(qǐ ),非(fēi )有(yǒu )仄(zè )室(shì )之(zhī )势(shì )以(yǐ )豫(yù )席(xí )之(zhī )也(yě )。诸(zhū )公(gōng )幸(xìng )者(zhě )乃(nǎi )为(wéi )中(zhōng )涓(juān ),其(qí )次(cì )仅(jǐn )得(dé )舍(shě )人(rén ),材(cái )之(zhī )不(bú )逮(dǎi )至(zhì )远(yuǎn )也(yě )。高(gāo )皇(huáng )帝(dì )以(yǐ )明(míng )圣(shèng )威(wēi )武(wǔ )即(jí )天(tiān )子(zǐ )位(wèi ),割(gē )膏(gāo )腴(yú )之(zhī )地(dì )以(yǐ )王(wáng )诸(zhū )公(gōng ),多(duō )者(zhě )百(bǎi )余(yú )城(chéng ),少(shǎo )者(zhě )乃(nǎi )三(sān )四(sì )十(shí )县(xiàn ),德(dé )至(zhì )渥(wò )也(yě ),然(rán )其(qí )后(hòu )十(shí )年(nián )之(zhī )间(jiān ),反(fǎn )者(zhě )九(jiǔ )起(qǐ )。陛(bì )下(xià )之(zhī )与(yǔ )诸(zhū )公(gōng ),非(fēi )亲(qīn )角(jiǎo )材(cái )而(ér )臣(chén )之(zhī )也(yě ),又(yòu )非(fēi )身(shēn )封(fēng )王(wáng )之(zhī )也(yě ),自(zì )高(gāo )皇(huáng )帝(dì )不(bú )能(néng )以(yǐ )是(shì )一(yī )岁(suì )为(wéi )安(ān ),故(gù )臣(chén )知(zhī )陛(bì )下(xià )之(zhī )不(bú )能(néng )也(yě )。

然(rán )尚(shàng )有(yǒu )可(kě )诿(wěi )者(zhě ),曰(yuē )疏(shū )。臣(chén )请(qǐng )试(shì )言(yán )其(qí )亲(qīn )者(zhě )。假(jiǎ )令(lìng )悼(dào )惠(huì )王(wáng )王(wáng )齐(qí ),元(yuán )王(wáng )王(wáng )楚(chǔ ),中(zhōng )子(zǐ )王(wáng )赵(zhào ),幽(yōu )王(wáng )王(wáng )淮(huái )阳(yáng ),共(gòng )王(wáng )王(wáng )梁(liáng ),灵(líng )王(wáng )王(wáng )燕(yàn ),厉(lì )王(wáng )王(wáng )淮(huái )南(nán ),六(liù )七(qī )贵(guì )人(rén )皆(jiē )亡(wáng )恙(yàng ),当(dāng )是(shì )时(shí )陛(bì )下(xià )即(jí )位(wèi ),能(néng )为(wéi )治(zhì )乎(hū )?臣(chén )又(yòu )知(zhī )陛(bì )下(xià )之(zhī )不(bú )能(néng )也(yě )。若(ruò )此(cǐ )诸(zhū )王(wáng ),虽(suī )名(míng )为(wéi )臣(chén ),实(shí )皆(jiē )有(yǒu )布(bù )衣(yī )昆(kūn )弟(dì )之(zhī )心(xīn ),虑(lǜ )无(wú )不(bú )帝(dì )制(zhì )而(ér )天(tiān )子(zǐ )自(zì )为(wéi )者(zhě )。擅(shàn )爵(jué )人(rén ),赦(shè )死(sǐ )罪(zuì ),甚(shèn )者(zhě )或(huò )戴(dài )黄(huáng )屋(wū ),汉(hàn )法(fǎ )令(lìng )非(fēi )行(háng )也(yě )。虽(suī )行(háng )不(bú )轨(guǐ )如(rú )厉(lì )王(wáng )者(zhě ),令(lìng )之(zhī )不(bú )肯(kěn )听(tīng ),召(zhào )之(zhī )安(ān )可(kě )致(zhì )乎(hū )!幸(xìng )而(ér )来(lái )至(zhì ),法(fǎ )安(ān )可(kě )得(dé )加(jiā )!动(dòng )一(yī )亲(qīn )戚(qī ),天(tiān )下(xià )圜(huán )视(shì )而(ér )起(qǐ ),陛(bì )下(xià )之(zhī )臣(chén )虽(suī )有(yǒu )悍(hàn )如(rú )冯(féng )敬(jìng )者(zhě ),适(shì )启(qǐ )其(qí )口(kǒu ),匕(bǐ )首(shǒu )已(yǐ )陷(xiàn )其(qí )胸(xiōng )矣(yǐ )。陛(bì )下(xià )虽(suī )贤(xián ),谁(shuí )与(yǔ )领(lǐng )此(cǐ )?

故(gù )疏(shū )者(zhě )必(bì )危(wēi ),亲(qīn )者(zhě )必(bì )乱(luàn ),已(yǐ )然(rán )之(zhī )效(xiào )也(yě )。其(qí )异(yì )姓(xìng )负(fù )强(qiáng )而(ér )动(dòng )者(zhě ),汉(hàn )已(yǐ )幸(xìng )胜(shèng )之(zhī )矣(yǐ ),又(yòu )不(bú )易(yì )其(qí )所(suǒ )以(yǐ )然(rán )。同(tóng )姓(xìng )袭(xí )是(shì )迹(jì )而(ér )动(dòng ),既(jì )有(yǒu )徵(zhēng )矣(yǐ ),其(qí )势(shì )尽(jìn )又(yòu )复(fù )然(rán )。殃(yāng )祸(huò )之(zhī )变(biàn )未(wèi )知(zhī )所(suǒ )移(yí ),明(míng )帝(dì )处(chù )之(zhī )尚(shàng )不(bú )能(néng )以(yǐ )安(ān ),后(hòu )世(shì )将(jiāng )如(rú )之(zhī )何(hé )!

屠(tú )牛(niú )坦(tǎn )一(yī )朝(cháo )解(jiě )十(shí )二(èr )牛(niú ),而(ér )芒(máng )刃(rèn )不(bú )顿(dùn )者(zhě ),所(suǒ )排(pái )击(jī )剥(bāo )割(gē ),皆(jiē )众(zhòng )理(lǐ )解(jiě )也(yě )。至(zhì )于(yú )髋(kuān )髀(bì )之(zhī )所(suǒ ),非(fēi )斤(jīn )则(zé )斧(fǔ )。夫(fū )仁(rén )义(yì )恩(ēn )厚(hòu ),人(rén )主(zhǔ )之(zhī )芒(máng )刃(rèn )也(yě );权(quán )势(shì )法(fǎ )制(zhì ),人(rén )主(zhǔ )之(zhī )斤(jīn )斧(fǔ )也(yě )。今(jīn )诸(zhū )侯(hóu )王(wáng )皆(jiē )众(zhòng )髋(kuān )髀(bì )也(yě ),释(shì )斤(jīn )斧(fǔ )之(zhī )用(yòng ),而(ér )欲(yù )婴(yīng )以(yǐ )芒(máng )刃(rèn ),臣(chén )以(yǐ )为(wéi )不(bú )缺(quē )则(zé )折(shé )。胡(hú )不(bú )用(yòng )之(zhī )淮(huái )南(nán )、济(jì )北(běi )?势(shì )不(bú )可(kě )也(yě )。

臣(chén )窃(qiè )迹(jì )前(qián )事(shì ),大(dà )抵(dǐ )强(qiáng )者(zhě )先(xiān )反(fǎn ),淮(huái )阴(yīn )王(wáng )楚(chǔ )最(zuì )强(qiáng ),则(zé )最(zuì )先(xiān )反(fǎn );韩(hán )信(xìn )倚(yǐ )胡(hú ),则(zé )又(yòu )反(fǎn );贯(guàn )高(gāo )因(yīn )赵(zhào )资(zī ),则(zé )又(yòu )反(fǎn );陈(chén )狶(xī )兵(bīng )精(jīng ),则(zé )又(yòu )反(fǎn );彭(péng )越(yuè )用(yòng )梁(liáng ),则(zé )又(yòu )反(fǎn );黥(qíng )布(bù )用(yòng )淮(huái )南(nán ),则(zé )又(yòu )反(fǎn );卢(lú )绾(wǎn )最(zuì )弱(ruò ),最(zuì )后(hòu )反(fǎn )。长(zhǎng )沙(shā )乃(nǎi )在(zài )二(èr )万(wàn )五(wǔ )千(qiān )户(hù )耳(ěr ),功(gōng )少(shǎo )而(ér )最(zuì )完(wán ),势(shì )疏(shū )而(ér )最(zuì )忠(zhōng ),非(fēi )独(dú )性(xìng )异(yì )人(rén )也(yě ),亦(yì )形(xíng )势(shì )然(rán )也(yě )。曩(nǎng )令(lìng )樊(fán )、郦(lì )、绛(jiàng )、灌(guàn )据(jù )数(shù )十(shí )城(chéng )而(ér )王(wáng ),今(jīn )虽(suī )以(yǐ )残(cán )亡(wáng )可(kě )也(yě );令(lìng )信(xìn )、越(yuè )之(zhī )伦(lún )列(liè )为(wéi )彻(chè )侯(hóu )而(ér )居(jū ),虽(suī )至(zhì )今(jīn )存(cún )可(kě )也(yě )。

然(rán )则(zé )天(tiān )下(xià )之(zhī )大(dà )计(jì )可(kě )知(zhī )已(yǐ )。欲(yù )诸(zhū )王(wáng )之(zhī )皆(jiē )忠(zhōng )附(fù ),则(zé )莫(mò )若(ruò )令(lìng )如(rú )长(zhǎng )沙(shā )王(wáng ),欲(yù )臣(chén )子(zǐ )之(zhī )勿(wù )菹(zū )醢(hǎi ),则(zé )莫(mò )若(ruò )令(lìng )如(rú )樊(fán )郦(lì )等(děng );欲(yù )天(tiān )下(xià )之(zhī )治(zhì )安(ān ),莫(mò )若(ruò )众(zhòng )建(jiàn )诸(zhū )侯(hóu )而(ér )少(shǎo )其(qí )力(lì )。力(lì )少(shǎo )则(zé )易(yì )使(shǐ )以(yǐ )义(yì ),国(guó )小(xiǎo )则(zé )亡(wáng )邪(xié )心(xīn )。令(lìng )海(hǎi )内(nèi )之(zhī )势(shì )如(rú )身(shēn )之(zhī )使(shǐ )臂(bì ),臂(bì )之(zhī )使(shǐ )指(zhǐ ),莫(mò )不(bú )制(zhì )从(cóng )。诸(zhū )侯(hóu )之(zhī )君(jūn )不(bú )敢(gǎn )有(yǒu )异(yì )心(xīn ),辐(fú )凑(còu )并(bìng )进(jìn )而(ér )归(guī )命(mìng )天(tiān )子(zǐ ),虽(suī )在(zài )细(xì )民(mín ),且(qiě )知(zhī )其(qí )安(ān ),故(gù )天(tiān )下(xià )咸(xián )知(zhī )陛(bì )下(xià )之(zhī )明(míng )。割(gē )地(dì )定(dìng )制(zhì ),令(lìng )齐(qí )、赵(zhào )、楚(chǔ )各(gè )为(wéi )若(ruò )干(gàn )国(guó ),使(shǐ )悼(dào )惠(huì )王(wáng )、幽(yōu )王(wáng )、元(yuán )王(wáng )之(zhī )子(zǐ )孙(sūn )毕(bì )以(yǐ )次(cì )各(gè )受(shòu )祖(zǔ )之(zhī )分(fèn )地(dì ),地(dì )尽(jìn )而(ér )止(zhǐ ),及(jí )燕(yàn )、梁(liáng )它(tā )国(guó )皆(jiē )然(rán )。其(qí )分(fèn )地(dì )众(zhòng )而(ér )子(zǐ )孙(sūn )少(shǎo )者(zhě ),建(jiàn )以(yǐ )为(wéi )国(guó ),空(kōng )而(ér )置(zhì )之(zhī ),须(xū )其(qí )子(zǐ )孙(sūn )生(shēng )者(zhě ),举(jǔ )使(shǐ )君(jūn )之(zhī )。诸(zhū )侯(hóu )之(zhī )地(dì )其(qí )削(xuē )颇(pō )入(rù )汉(hàn )者(zhě ),为(wéi )徙(xǐ )其(qí )侯(hóu )国(guó ),及(jí )封(fēng )其(qí )子(zǐ )孙(sūn )也(yě ),所(suǒ )以(yǐ )数(shù )偿(cháng )之(zhī );一(yī )寸(cùn )之(zhī )地(dì ),一(yī )人(rén )之(zhī )众(zhòng ),天(tiān )子(zǐ )亡(wáng )所(suǒ )利(lì )焉(yān ),诚(chéng )以(yǐ )定(dìng )治(zhì )而(ér )已(yǐ ),故(gù )天(tiān )下(xià )咸(xián )知(zhī )陛(bì )下(xià )之(zhī )廉(lián )。地(dì )制(zhì )壹(yī )定(dìng ),宗(zōng )室(shì )子(zǐ )孙(sūn )莫(mò )虑(lǜ )不(bú )王(wáng ),下(xià )无(wú )倍(bèi )畔(pàn )之(zhī )心(xīn ),上(shàng )无(wú )诛(zhū )伐(fá )之(zhī )志(zhì ),故(gù )天(tiān )下(xià )咸(xián )知(zhī )陛(bì )下(xià )之(zhī )仁(rén )。法(fǎ )立(lì )而(ér )不(bú )犯(fàn ),令(lìng )行(háng )而(ér )不(bú )逆(nì ),贯(guàn )高(gāo )、利(lì )几(jǐ )之(zhī )谋(móu )不(bú )生(shēng ),柴(chái )奇(qí )、开(kāi )章(zhāng )不(bú )计(jì )不(bú )萌(méng ),细(xì )民(mín )乡(xiāng )善(shàn ),大(dà )臣(chén )致(zhì )顺(shùn ),故(gù )天(tiān )下(xià )咸(xián )知(zhī )陛(bì )下(xià )之(zhī )义(yì )。卧(wò )赤(chì )子(zǐ )天(tiān )下(xià )之(zhī )上(shàng )而(ér )安(ān ),植(zhí )遗(yí )腹(fù ),朝(cháo )委(wěi )裘(qiú ),而(ér )天(tiān )下(xià )不(bú )乱(luàn )。当(dāng )时(shí )大(dà )治(zhì ),后(hòu )世(shì )诵(sòng )圣(shèng )。壹(yī )动(dòng )而(ér )五(wǔ )业(yè )附(fù ),陛(bì )下(xià )谁(shuí )惮(dàn )而(ér )久(jiǔ )不(bú )为(wéi )此(cǐ )?

天(tiān )下(xià )之(zhī )势(shì )方(fāng )病(bìng )大(dà )瘇(zhǒng )。一(yī )胫(jìng )之(zhī )大(dà )几(jǐ )如(rú )要(yào ),一(yī )指(zhǐ )之(zhī )大(dà )几(jǐ )如(rú )股(gǔ ),平(píng )居(jū )不(bú )可(kě )屈(qū )信(xìn ),一(yī )二(èr )指(zhǐ )搐(chù ),身(shēn )虑(lǜ )亡(wáng )聊(liáo )。失(shī )今(jīn )不(bú )治(zhì ),必(bì )为(wéi )锢(gù )疾(jí ),后(hòu )虽(suī )有(yǒu )扁(biǎn )鹊(què ),不(bú )能(néng )为(wéi )已(yǐ )。病(bìng )非(fēi )徒(tú )瘇(zhǒng )也(yě ),又(yòu )苦(kǔ )蹠(zhí )戾(lì )。元(yuán )王(wáng )之(zhī )子(zǐ ),帝(dì )之(zhī )从(cóng )弟(dì )也(yě ),今(jīn )之(zhī )王(wáng )者(zhě ),从(cóng )弟(dì )之(zhī )子(zǐ )也(yě )。惠(huì )王(wáng )之(zhī )子(zǐ ),亲(qīn )兄(xiōng )子(zǐ )也(yě );今(jīn )之(zhī )王(wáng )者(zhě ),兄(xiōng )子(zǐ )之(zhī )子(zǐ )也(yě )。亲(qīn )者(zhě )或(huò )亡(wáng )分(fèn )地(dì )以(yǐ )安(ān )天(tiān )下(xià ),疏(shū )者(zhě )或(huò )制(zhì )大(dà )权(quán )以(yǐ )逼(bī )天(tiān )子(zǐ ),臣(chén )故(gù )曰(yuē )非(fēi )徒(tú )病(bìng )瘇(zhǒng )也(yě ),又(yòu )苦(kǔ )蹠(zhí )戾(lì )。可(kě )痛(tòng )哭(kū )者(zhě ),此(cǐ )病(bìng )是(shì )也(yě )。

天(tiān )下(xià )之(zhī )势(shì )方(fāng )倒(dǎo )县(xiàn )。凡(fán )天(tiān )子(zǐ )者(zhě ),天(tiān )下(xià )之(zhī )首(shǒu ),何(hé )也(yě )?上(shàng )也(yě )。蛮(mán )夷(yí )者(zhě ),天(tiān )下(xià )之(zhī )足(zú ),何(hé )也(yě )?下(xià )也(yě )。今(jīn )匈(xiōng )奴(nú )嫚(yuān )娒(wǔ )侵(qīn )掠(luě ),至(zhì )不(bú )敬(jìng )也(yě ),为(wéi )天(tiān )下(xià )患(huàn ),至(zhì )亡(wáng )已(yǐ )也(yě ),而(ér )汉(hàn )岁(suì )金(jīn )絮(xù )采(cǎi )缯(zēng )以(yǐ )奉(fèng )之(zhī )。夷(yí )狄(dí )征(zhēng )令(lìng ),是(shì )主(zhǔ )上(shàng )之(zhī )操(cāo )也(yě );天(tiān )子(zǐ )共(gòng )贡(gòng ),是(shì )臣(chén )下(xià )之(zhī )礼(lǐ )也(yě )。足(zú )反(fǎn )居(jū )上(shàng ),首(shǒu )顾(gù )居(jū )下(xià ),倒(dǎo )县(xiàn )如(rú )此(cǐ ),莫(mò )之(zhī )能(néng )解(jiě ),犹(yóu )为(wéi )国(guó )有(yǒu )人(rén )乎(hū )?非(fēi )亶(dǎn )倒(dǎo )县(xiàn )而(ér )已(yǐ ),又(yòu )类(lèi )辟(pì ),且(qiě )病(bìng )痱(fèi )。夫(fū )辟(pì )者(zhě )一(yī )面(miàn )病(bìng ),痱(fèi )者(zhě )一(yī )方(fāng )痛(tòng )。今(jīn )西(xī )边(biān )北(běi )边(biān )之(zhī )郡(jùn ),虽(suī )有(yǒu )长(zhǎng )爵(jué )不(bú )轻(qīng )得(dé )复(fù ),五(wǔ )尺(chǐ )以(yǐ )上(shàng )不(bú )轻(qīng )得(dé )息(xī ),斥(chì )候(hòu )望(wàng )烽(fēng )燧(suì )不(bú )得(dé )卧(wò ),将(jiāng )吏(lì )被(bèi )介(jiè )胄(zhòu )而(ér )睡(shuì ),臣(chén )故(gù )曰(yuē )一(yī )方(fāng )病(bìng )矣(yǐ )。医(yī )能(néng )治(zhì )之(zhī ),而(ér )上(shàng )不(bú )使(shǐ ),可(kě )为(wéi )流(liú )涕(tì )者(zhě )此(cǐ )也(yě )。

陛(bì )下(xià )何(hé )忍(rěn )以(yǐ )帝(dì )皇(huáng )之(zhī )号(hào )为(wéi )戎(róng )人(rén )诸(zhū )侯(hóu ),势(shì )既(jì )卑(bēi )辱(rǔ ),而(ér )祸(huò )不(bú )息(xī ),长(zhǎng )此(cǐ )安(ān )穷(qióng )!进(jìn )谋(móu )者(zhě )率(lǜ )以(yǐ )为(wéi )是(shì ),固(gù )不(bú )可(kě )解(jiě )也(yě ),亡(wáng )具(jù )甚(shèn )矣(yǐ )。臣(chén )窃(qiè )料(liào )匈(xiōng )奴(nú )之(zhī )众(zhòng )不(bú )过(guò )汉(hàn )一(yī )大(dà )县(xiàn ),以(yǐ )天(tiān )下(xià )之(zhī )大(dà )困(kùn )于(yú )一(yī )县(xiàn )之(zhī )众(zhòng ),甚(shèn )为(wéi )执(zhí )事(shì )者(zhě )羞(xiū )之(zhī )。陛(bì )下(xià )何(hé )不(bú )试(shì )以(yǐ )臣(chén )为(wéi )属(shǔ )国(guó )之(zhī )官(guān )以(yǐ )主(zhǔ )匈(xiōng )奴(nú )?行(háng )臣(chén )之(zhī )计(jì ),请(qǐng )必(bì )系(xì )单(dān )于(yú )之(zhī )颈(jǐng )而(ér )制(zhì )其(qí )命(mìng ),伏(fú )中(zhōng )行(háng )说(shuō )而(ér )笞(chī )其(qí )背(bèi ),举(jǔ )匈(xiōng )奴(nú )之(zhī )众(zhòng )唯(wéi )上(shàng )之(zhī )令(lìng )。今(jīn )不(bú )猎(liè )猛(měng )敌(dí )而(ér )猎(liè )田(tián )彘(zhì ),不(bú )搏(bó )反(fǎn )寇(kòu )而(ér )搏(bó )畜(chù )菟(tú ),玩(wán )细(xì )娱(yú )而(ér )不(bú )图(tú )大(dà )患(huàn ),非(fēi )所(suǒ )以(yǐ )为(wéi )安(ān )也(yě )。德(dé )可(kě )远(yuǎn )施(shī ),威(wēi )可(kě )远(yuǎn )加(jiā ),而(ér )直(zhí )数(shù )百(bǎi )里(lǐ )外(wài )威(wēi )令(lìng )不(bú )信(xìn ),可(kě )为(wéi )流(liú )涕(tì )者(zhě )此(cǐ )也(yě )。

今(jīn )民(mín )卖(mài )僮(tóng )者(zhě ),为(wéi )之(zhī )绣(xiù )衣(yī )丝(sī )履(lǚ )偏(piān )诸(zhū )缘(yuán ),内(nèi )之(zhī )闲(xián )中(zhōng ),是(shì )古(gǔ )天(tiān )子(zǐ )后(hòu )服(fú ),所(suǒ )以(yǐ )庙(miào )而(ér )不(bú )宴(yàn )者(zhě )也(yě ),而(ér )庶(shù )人(rén )得(dé )以(yǐ )衣(yī )婢(bì )妾(qiè )。白(bái )縠(hú )之(zhī )表(biǎo ),薄(báo )纨(wán )之(zhī )里(lǐ ),以(yǐ )偏(piān )诸(zhū ),美(měi )者(zhě )黼(fǔ )绣(xiù ),是(shì )古(gǔ )天(tiān )子(zǐ )之(zhī )服(fú ),今(jīn )富(fù )人(rén )大(dà )贾(jiǎ )嘉(jiā )会(huì )召(zhào )客(kè )者(zhě )以(yǐ )被(bèi )墙(qiáng )。古(gǔ )者(zhě )以(yǐ )奉(fèng )一(yī )帝(dì )一(yī )后(hòu )而(ér )节(jiē )适(shì ),今(jīn )庶(shù )人(rén )屋(wū )壁(bì )得(dé )为(wéi )帝(dì )服(fú ),倡(chàng )优(yōu )下(xià )贱(jiàn )得(dé )为(wéi )后(hòu )饰(shì ),然(rán )而(ér )天(tiān )下(xià )不(bú )屈(qū )者(zhě ),殆(dài )未(wèi )有(yǒu )也(yě )。且(qiě )帝(dì )之(zhī )身(shēn )自(zì )衣(yī )皁(zào )绨(tí ),而(ér )富(fù )民(mín )墙(qiáng )屋(wū )被(bèi )文(wén )绣(xiù );天(tiān )子(zǐ )之(zhī )后(hòu )以(yǐ )缘(yuán )其(qí )领(lǐng ),庶(shù )人(rén )孽(niè )妾(qiè )缘(yuán )其(qí )履(lǚ ):此(cǐ )臣(chén )所(suǒ )谓(wèi )舛(chuǎn )也(yě )。夫(fū )百(bǎi )人(rén )作(zuò )之(zhī )不(bú )能(néng )衣(yī )一(yī )人(rén ),欲(yù )天(tiān )下(xià )亡(wáng )寒(hán ),胡(hú )可(kě )得(dé )也(yě )?一(yī )人(rén )耕(gēng )之(zhī ),十(shí )人(rén )聚(jù )而(ér )食(shí )之(zhī ),欲(yù )天(tiān )下(xià )亡(wáng )饥(jī ),不(bú )可(kě )得(dé )也(yě )。饥(jī )寒(hán )切(qiē )于(yú )民(mín )之(zhī )肌(jī )肤(fū ),欲(yù )其(qí )亡(wáng )为(wéi )奸(jiān )邪(xié ),不(bú )可(kě )得(dé )也(yě )。国(guó )已(yǐ )屈(qū )矣(yǐ ),盗(dào )贼(zéi )直(zhí )须(xū )时(shí )耳(ěr ),然(rán )而(ér )献(xiàn )计(jì )者(zhě )曰(yuē )“毋(wú )动(dòng )”,为(wéi )大(dà )耳(ěr )。夫(fū )俗(sú )至(zhì )大(dà )不(bú )敬(jìng )也(yě ),至(zhì )亡(wáng )等(děng )也(yě ),至(zhì )冒(mào )上(shàng )也(yě ),进(jìn )计(jì )者(zhě )犹(yóu )曰(yuē )“毋(wú )为(wéi )”,可(kě )为(wéi )长(zhǎng )太(tài )息(xī )者(zhě )此(cǐ )也(yě )。

商(shāng )君(jūn )遗(yí )礼(lǐ )义(yì ),弃(qì )仁(rén )恩(ēn ),并(bìng )心(xīn )于(yú )进(jìn )取(qǔ )。行(háng )之(zhī )二(èr )岁(suì ),秦(qín )俗(sú )日(rì )败(bài )。故(gù )秦(qín )人(rén )家(jiā )富(fù )子(zǐ )壮(zhuàng )则(zé )出(chū )分(fèn ),家(jiā )贫(pín )子(zǐ )壮(zhuàng )则(zé )出(chū )赘(zhuì )。借(jiè )父(fù )耰(yōu )鉏(chú ),虑(lǜ )有(yǒu )德(dé )色(sè );母(mǔ )取(qǔ )箕(jī )帚(zhǒu ),立(lì )而(ér )谇(suì )语(yǔ )。抱(bào )哺(bǔ )其(qí )于(yú ),与(yǔ )公(gōng )并(bìng )倨(jù );妇(fù )姑(gū )不(bú )相(xiàng )说(shuō ),则(zé )反(fǎn )唇(chún )而(ér )相(xiàng )稽(jī )。其(qí )慈(cí )子(zǐ )耆(qí )利(lì ),不(bú )同(tóng )禽(qín )兽(shòu )者(zhě )亡(wáng )几(jǐ )耳(ěr )。然(rán )并(bìng )心(xīn )而(ér )赴(fù )时(shí )犹(yóu )曰(yuē )蹶(juě )六(liù )国(guó ),兼(jiān )天(tiān )下(xià )。功(gōng )成(chéng )求(qiú )得(dé )矣(yǐ ),终(zhōng )不(bú )知(zhī )反(fǎn )廉(lián )愧(kuì )之(zhī )节(jiē ),仁(rén )义(yì )之(zhī )厚(hòu )。信(xìn )并(bìng )兼(jiān )之(zhī )法(fǎ ),遂(suí )进(jìn )取(qǔ )之(zhī )业(yè ),天(tiān )下(xià )大(dà )败(bài ),众(zhòng )掩(yǎn )寡(guǎ ),智(zhì )欺(qī )愚(yú ),勇(yǒng )威(wēi )怯(qiè ),壮(zhuàng )陵(líng )衰(shuāi ),其(qí )乱(luàn )至(zhì )矣(yǐ ),是(shì )以(yǐ )大(dà )贤(xián )起(qǐ )之(zhī ),威(wēi )震(zhèn )海(hǎi )内(nèi ),德(dé )从(cóng )天(tiān )下(xià )。曩(nǎng )之(zhī )为(wéi )秦(qín )者(zhě ),今(jīn )转(zhuǎn )而(ér )为(wéi )汉(hàn )矣(yǐ )。然(rán )其(qí )遗(yí )风(fēng )余(yú )俗(sú ),犹(yóu )尚(shàng )未(wèi )改(gǎi )。今(jīn )世(shì )以(yǐ )侈(chǐ )靡(mí )相(xiàng )竞(jìng ),而(ér )上(shàng )亡(wáng )制(zhì )度(dù ),弃(qì )礼(lǐ )谊(yì ),捐(juān )廉(lián )耻(chǐ )日(rì )甚(shèn ),可(kě )谓(wèi )月(yuè )异(yì )而(ér )岁(suì )不(bú )同(tóng )矣(yǐ )。逐(zhú )利(lì )不(bú )耳(ěr ),虑(lǜ )非(fēi )顾(gù )行(háng )也(yě ),今(jīn )其(qí )甚(shèn )者(zhě )杀(shā )父(fù )兄(xiōng )矣(yǐ )。盗(dào )者(zhě )剟(duō )寝(qǐn )户(hù )之(zhī )帘(lián ),搴(qiān )两(liǎng )庙(miào )之(zhī )器(qì ),白(bái )昼(zhòu )大(dà )都(dōu )之(zhī )中(zhōng )剽(piāo )吏(lì )而(ér )夺(duó )之(zhī )金(jīn )。矫(jiǎo )伪(wěi )者(zhě )出(chū )几(jǐ )十(shí )万(wàn )石(shí )粟(sù ),赋(fù )六(liù )百(bǎi )余(yú )万(wàn )钱(qián ),乘(chéng )传(chuán )而(ér )行(háng )郡(jùn )国(guó ),此(cǐ )其(qí )亡(wáng )行(háng )义(yì )之(zhī )尤(yóu )至(zhì )者(zhě )也(yě )。而(ér )大(dà )臣(chén )特(tè )以(yǐ )簿(bù )书(shū )不(bú )报(bào ),期(qī )会(huì )之(zhī )间(jiān ),以(yǐ )为(wéi )大(dà )故(gù )。至(zhì )于(yú )俗(sú )流(liú )失(shī ),世(shì )坏(huài )败(bài ),因(yīn )恬(tián )而(ér )不(bú )知(zhī )怪(guài ),虑(lǜ )不(bú )动(dòng )于(yú )耳(ěr )目(mù ),以(yǐ )为(wéi )是(shì )适(shì )然(rán )耳(ěr )。夫(fū )移(yí )风(fēng )易(yì )俗(sú ),使(shǐ )天(tiān )下(xià )回(huí )心(xīn )而(ér )乡(xiāng )道(dào ),类(lèi )非(fēi )俗(sú )吏(lì )之(zhī )所(suǒ )能(néng )为(wéi )也(yě )。俗(sú )吏(lì )之(zhī )所(suǒ )务(wù ),在(zài )于(yú )刀(dāo )笔(bǐ )筐(kuāng )箧(qiè ),而(ér )不(bú )知(zhī )大(dà )体(tǐ )。陛(bì )下(xià )又(yòu )不(bú )自(zì )忧(yōu ),窃(qiè )为(wéi )陛(bì )下(xià )惜(xī )之(zhī )。

夫(fū )立(lì )君(jūn )臣(chén ),等(děng )上(shàng )下(xià ),使(shǐ )父(fù )子(zǐ )有(yǒu )礼(lǐ ),六(liù )亲(qīn )有(yǒu )纪(jì ),此(cǐ )非(fēi )天(tiān )之(zhī )所(suǒ )为(wéi ),人(rén )之(zhī )所(suǒ )设(shè )也(yě )。夫(fū )人(rén )之(zhī )所(suǒ )设(shè ),不(bú )为(wéi )不(bú )立(lì ),不(bú )植(zhí )则(zé )僵(jiāng ),不(bú )修(xiū )则(zé )坏(huài )。《管(guǎn )子(zǐ )》曰(yuē ):“礼(lǐ )义(yì )廉(lián )耻(chǐ ),是(shì )谓(wèi )四(sì )维(wéi );四(sì )维(wéi )不(bú )张(zhāng ),国(guó )乃(nǎi )灭(miè )亡(wáng )。”使(shǐ )管(guǎn )子(zǐ )愚(yú )人(rén )也(yě )则(zé )可(kě ),管(guǎn )子(zǐ )而(ér )少(shǎo )知(zhī )治(zhì )体(tǐ ),则(zé )是(shì )岂(qǐ )可(kě )不(bú )为(wéi )寒(hán )心(xīn )哉(zāi )!秦(qín )灭(miè )四(sì )维(wéi )而(ér )不(bú )张(zhāng ),故(gù )君(jūn )臣(chén )乖(guāi )乱(luàn ),六(liù )亲(qīn )殃(yāng )戮(lù ),奸(jiān )人(rén )并(bìng )起(qǐ ),万(wàn )民(mín )离(lí )叛(pàn ),凡(fán )十(shí )三(sān )岁(suì ),而(ér )社(shè )稷(jì )为(wéi )虚(xū )。今(jīn )四(sì )维(wéi )犹(yóu )未(wèi )备(bèi )也(yě ),故(gù )奸(jiān )人(rén )几(jǐ )幸(xìng ),而(ér )众(zhòng )心(xīn )疑(yí )惑(huò )。岂(qǐ )如(rú )今(jīn )定(dìng )经(jīng )制(zhì ),令(lìng )君(jūn )君(jūn )臣(chén )臣(chén ),上(shàng )下(xià )有(yǒu )差(chà ),父(fù )子(zǐ )六(liù )亲(qīn )各(gè )得(dé )其(qí )宜(yí ),奸(jiān )人(rén )亡(wáng )所(suǒ )几(jǐ )幸(xìng ),而(ér )群(qún )臣(chén )众(zhòng )信(xìn ),是(shì )不(bú )疑(yí )惑(huò )!此(cǐ )业(yè )一(yī )定(dìng ),世(shì )世(shì )常(cháng )安(ān ),而(ér )后(hòu )有(yǒu )所(suǒ )持(chí )循(xún )矣(yǐ )。若(ruò )夫(fū )经(jīng )制(zhì )不(bú )定(dìng ),是(shì )犹(yóu )度(dù )江(jiāng )河(hé )亡(wáng )维(wéi )楫(jí ),中(zhōng )流(liú )而(ér )遇(yù )风(fēng )波(bō ),舩(fán )必(bì )覆(fù )矣(yǐ )。可(kě )为(wéi )长(zhǎng )太(tài )息(xī )者(zhě )此(cǐ )也(yě )。

夏(xià )为(wéi )天(tiān )子(zǐ ),十(shí )有(yǒu )余(yú )世(shì ),而(ér )殷(yīn )受(shòu )之(zhī )。殷(yīn )为(wéi )天(tiān )子(zǐ ),二(èr )十(shí )余(yú )世(shì ),而(ér )周(zhōu )受(shòu )之(zhī )。周(zhōu )为(wéi )天(tiān )子(zǐ ),三(sān )十(shí )余(yú )世(shì ),而(ér )秦(qín )受(shòu )之(zhī )。秦(qín )为(wéi )天(tiān )子(zǐ ),二(èr )世(shì )而(ér )亡(wáng )。人(rén )性(xìng )不(bú )甚(shèn )相(xiàng )远(yuǎn )也(yě ),何(hé )三(sān )代(dài )之(zhī )君(jūn )有(yǒu )道(dào )之(zhī )长(zhǎng ),而(ér )秦(qín )无(wú )道(dào )之(zhī )暴(bào )也(yě )?其(qí )故(gù )可(kě )知(zhī )也(yě )。古(gǔ )之(zhī )王(wáng )者(zhě ),太(tài )子(zǐ )乃(nǎi )生(shēng ),固(gù )举(jǔ )以(yǐ )礼(lǐ ),使(shǐ )士(shì )负(fù )之(zhī ),有(yǒu )司(sī )齐(qí )肃(sù )端(duān )冕(miǎn ),见(jiàn )之(zhī )南(nán )郊(jiāo ),见(jiàn )于(yú )天(tiān )也(yě )。过(guò )阙(què )则(zé )下(xià ),过(guò )庙(miào )则(zé )趋(qū ),孝(xiào )子(zǐ )之(zhī )道(dào )也(yě )。故(gù )自(zì )为(wéi )赤(chì )子(zǐ )而(ér )教(jiāo )固(gù )已(yǐ )行(háng )矣(yǐ )。昔(xī )者(zhě )成(chéng )王(wáng )幼(yòu )在(zài )襁(qiǎng )抱(bào )之(zhī )中(zhōng ),召(zhào )公(gōng )为(wéi )太(tài )保(bǎo ),周(zhōu )公(gōng )为(wéi )太(tài )傅(fù ),太(tài )公(gōng )为(wéi )太(tài )师(shī )。保(bǎo ),保(bǎo )其(qí )身(shēn )体(tǐ );傅(fù ),传(chuán )之(zhī )德(dé )义(yì );师(shī ),道(dào )之(zhī )教(jiāo )训(xùn ):此(cǐ )三(sān )公(gōng )之(zhī )职(zhí )也(yě )。于(yú )是(shì )为(wéi )置(zhì )三(sān )少(shǎo ),皆(jiē )上(shàng )大(dà )夫(fū )也(yě ),曰(yuē )少(shǎo )保(bǎo )、少(shǎo )傅(fù )、少(shǎo )师(shī ),是(shì )与(yǔ )太(tài )子(zǐ )宴(yàn )者(zhě )也(yě )。故(gù )乃(nǎi )孩(hái )子(zǐ )提(tí )有(yǒu )识(shí ),三(sān )公(gōng )、三(sān )少(shǎo )固(gù )明(míng )孝(xiào )仁(rén )礼(lǐ )义(yì )以(yǐ )道(dào )习(xí )之(zhī ),逐(zhú )去(qù )邪(xié )人(rén ),不(bú )使(shǐ )见(jiàn )恶(è )行(háng )。于(yú )是(shì )皆(jiē )选(xuǎn )天(tiān )下(xià )之(zhī )端(duān )士(shì )孝(xiào )悌(tì )博(bó )闻(wén )有(yǒu )道(dào )术(shù )者(zhě )以(yǐ )卫(wèi )翼(yì )之(zhī ),使(shǐ )与(yǔ )太(tài )子(zǐ )居(jū )处(chù )出(chū )入(rù )。故(gù )太(tài )子(zǐ )乃(nǎi )生(shēng )而(ér )见(jiàn )正(zhèng )事(shì ),闻(wén )正(zhèng )言(yán ),行(háng )正(zhèng )道(dào ),左(zuǒ )右(yòu )前(qián )后(hòu )皆(jiē )正(zhèng )人(rén )也(yě )。夫(fū )习(xí )与(yǔ )正(zhèng )人(rén )居(jū )之(zhī ),不(bú )能(néng )毋(wú )正(zhèng ),犹(yóu )生(shēng )长(zhǎng )于(yú )齐(qí )不(bú )能(néng )不(bú )齐(qí )言(yán )也(yě );习(xí )与(yǔ )不(bú )正(zhèng )人(rén )居(jū )之(zhī ),不(bú )能(néng )毋(wú )不(bú )正(zhèng ),犹(yóu )生(shēng )长(zhǎng )于(yú )楚(chǔ )之(zhī )地(dì )不(bú )能(néng )不(bú )楚(chǔ )言(yán )也(yě )。故(gù )择(zé )其(qí )所(suǒ )耆(qí ),必(bì )先(xiān )受(shòu )业(yè ),乃(nǎi )得(dé )尝(cháng )之(zhī );择(zé )其(qí )所(suǒ )乐(lè ),必(bì )先(xiān )有(yǒu )习(xí ),乃(nǎi )得(dé )为(wéi )之(zhī )。孔(kǒng )子(zǐ )曰(yuē ):“少(shǎo )成(chéng )若(ruò )天(tiān )性(xìng ),习(xí )贯(guàn )如(rú )自(zì )然(rán )。”及(jí )太(tài )子(zǐ )少(shǎo )长(zhǎng ),知(zhī )妃(fēi )色(sè ),则(zé )入(rù )于(yú )学(xué )。学(xué )者(zhě ),所(suǒ )学(xué )之(zhī )官(guān )也(yě )。《学(xué )礼(lǐ )》曰(yuē ):“帝(dì )入(rù )东(dōng )学(xué ),上(shàng )亲(qīn )而(ér )贵(guì )仁(rén ),则(zé )亲(qīn )疏(shū )有(yǒu )序(xù )而(ér )恩(ēn )相(xiàng )及(jí )矣(yǐ );帝(dì )入(rù )南(nán )学(xué ),上(shàng )齿(chǐ )而(ér )贵(guì )信(xìn ),则(zé )长(zhǎng )幼(yòu )有(yǒu )差(chà )而(ér )民(mín )不(bú )诬(wū )矣(yǐ );帝(dì )入(rù )西(xī )学(xué ),上(shàng )贤(xián )而(ér )贵(guì )德(dé ),则(zé )圣(shèng )智(zhì )在(zài )位(wèi )而(ér )功(gōng )不(bú )遗(yí )矣(yǐ );帝(dì )入(rù )北(běi )学(xué ),上(shàng )贵(guì )而(ér )尊(zūn )爵(jué ),则(zé )贵(guì )贱(jiàn )有(yǒu )等(děng )而(ér )下(xià )不(bú )矣(yǐ );帝(dì )入(rù )太(tài )学(xué ),承(chéng )师(shī )问(wèn )道(dào ),退(tuì )习(xí )而(ér )考(kǎo )于(yú )太(tài )傅(fù ),太(tài )傅(fù )罚(fá )其(qí )不(bú )则(zé )而(ér )匡(kuāng )其(qí )不(bú )及(jí ),则(zé )德(dé )智(zhì )长(zhǎng )而(ér )治(zhì )道(dào )得(dé )矣(yǐ )。此(cǐ )五(wǔ )学(xué )者(zhě )既(jì )成(chéng )于(yú )上(shàng ),则(zé )百(bǎi )姓(xìng )黎(lí )民(mín )化(huà )辑(jí )于(yú )下(xià )矣(yǐ )。”及(jí )太(tài )于(yú )既(jì )冠(guàn )成(chéng )人(rén ),免(miǎn )于(yú )保(bǎo )傅(fù )之(zhī )严(yán ),则(zé )有(yǒu )记(jì )过(guò )之(zhī )史(shǐ ),彻(chè )膳(shàn )之(zhī )宰(zǎi ),进(jìn )善(shàn )之(zhī )旌(jīng ),诽(fěi )谤(bàng )之(zhī )木(mù ),敢(gǎn )谏(jiàn )之(zhī )鼓(gǔ )。瞽(gǔ )史(shǐ )诵(sòng )诗(shī ),工(gōng )诵(sòng )箴(zhēn )谏(jiàn ),大(dà )夫(fū )进(jìn )谋(móu ),士(shì )传(chuán )民(mín )语(yǔ )。习(xí )与(yǔ )智(zhì )长(zhǎng ),故(gù )切(qiē )而(ér )不(bú )媿(kuì );化(huà )与(yǔ )心(xīn )成(chéng ),故(gù )中(zhōng )道(dào )若(ruò )性(xìng )。三(sān )代(dài )之(zhī )礼(lǐ ):春(chūn )朝(cháo )朝(cháo )日(rì ),秋(qiū )暮(mù )夕(xī )月(yuè ),所(suǒ )以(yǐ )明(míng )有(yǒu )敬(jìng )也(yě );春(chūn )秋(qiū )入(rù )学(xué ),坐(zuò )国(guó )老(lǎo ),执(zhí )酱(jiàng )而(ér )亲(qīn )馈(kuì )之(zhī ),所(suǒ )以(yǐ )明(míng )有(yǒu )孝(xiào )也(yě );行(háng )以(yǐ )鸾(luán )和(hé ),步(bù )中(zhōng )《采(cǎi )齐(qí )》,趣(qù )中(zhōng )《肆(sì )夏(xià )》,所(suǒ )以(yǐ )明(míng )有(yǒu )度(dù )也(yě );其(qí )于(yú )禽(qín )兽(shòu ),见(jiàn )其(qí )生(shēng )不(bú )食(shí )其(qí )死(sǐ ),闻(wén )其(qí )声(shēng )不(bú )食(shí )其(qí )肉(ròu ),故(gù )远(yuǎn )庖(páo )厨(chú ),所(suǒ )以(yǐ )长(zhǎng )恩(ēn ),且(qiě )明(míng )有(yǒu )仁(rén )也(yě )。

夫(fū )三(sān )代(dài )之(zhī )所(suǒ )以(yǐ )长(zhǎng )久(jiǔ )者(zhě ),以(yǐ )其(qí )辅(fǔ )翼(yì )太(tài )子(zǐ )有(yǒu )此(cǐ )具(jù )也(yě )。及(jí )秦(qín )而(ér )不(bú )然(rán )。其(qí )俗(sú )固(gù )非(fēi )贵(guì )辞(cí )让(ràng )也(yě ),所(suǒ )上(shàng )者(zhě )告(gào )讦(jié )也(yě );固(gù )非(fēi )贵(guì )礼(lǐ )义(yì )也(yě ),所(suǒ )上(shàng )者(zhě )刑(xíng )罚(fá )也(yě )。使(shǐ )赵(zhào )高(gāo )傅(fù )胡(hú )亥(hài )而(ér )教(jiāo )之(zhī )狱(yù ),所(suǒ )习(xí )者(zhě )非(fēi )斩(zhǎn )劓(yì )人(rén ),则(zé )夷(yí )人(rén )之(zhī )三(sān )族(zú )也(yě )。故(gù )胡(hú )亥(hài )今(jīn )日(rì )即(jí )位(wèi )而(ér )明(míng )日(rì )射(shè )人(rén ),忠(zhōng )谏(jiàn )者(zhě )谓(wèi )之(zhī )诽(fěi )谤(bàng ),深(shēn )计(jì )者(zhě )谓(wèi )之(zhī )妖(yāo )言(yán ),其(qí )视(shì )杀(shā )人(rén )若(ruò )艾(ài )草(cǎo )菅(jiān )然(rán )。岂(qǐ )惟(wéi )胡(hú )亥(hài )之(zhī )性(xìng )恶(è )哉(zāi )?彼(bǐ )其(qí )所(suǒ )以(yǐ )道(dào )之(zhī )者(zhě )非(fēi )其(qí )理(lǐ )故(gù )也(yě )。

鄙(bǐ )谚(yàn )曰(yuē ):“不(bú )习(xí )为(wéi )吏(lì ),视(shì )已(yǐ )成(chéng )事(shì )。”又(yòu )曰(yuē ):“前(qián )车(chē )覆(fù ),后(hòu )车(chē )诫(jiè )。”夫(fū )三(sān )代(dài )之(zhī )所(suǒ )以(yǐ )长(zhǎng )久(jiǔ )者(zhě ),其(qí )已(yǐ )事(shì )可(kě )知(zhī )也(yě );然(rán )而(ér )不(bú )能(néng )从(cóng )者(zhě ),是(shì )不(bú )法(fǎ )圣(shèng )智(zhì )也(yě )。秦(qín )世(shì )之(zhī )所(suǒ )以(yǐ )亟(jí )绝(jué )者(zhě ),其(qí )辙(zhé )迹(jì )可(kě )见(jiàn )也(yě );然(rán )而(ér )不(bú )避(bì ),是(shì )后(hòu )车(chē )又(yòu )将(jiāng )覆(fù )也(yě )。夫(fū )存(cún )亡(wáng )之(zhī )变(biàn ),治(zhì )乱(luàn )之(zhī )机(jī ),其(qí )要(yào )在(zài )是(shì )矣(yǐ )。天(tiān )下(xià )之(zhī )命(mìng ),县(xiàn )于(yú )太(tài )子(zǐ );太(tài )子(zǐ )之(zhī )善(shàn ),在(zài )于(yú )早(zǎo )谕(yù )教(jiāo )与(yǔ )选(xuǎn )左(zuǒ )右(yòu )。夫(fū )心(xīn )未(wèi )滥(làn )而(ér )先(xiān )谕(yù )教(jiāo ),则(zé )化(huà )易(yì )成(chéng )也(yě );开(kāi )于(yú )道(dào )术(shù )智(zhì )谊(yì )之(zhī )指(zhǐ ),则(zé )教(jiāo )之(zhī )力(lì )也(yě )。若(ruò )其(qí )服(fú )习(xí )积(jī )贯(guàn ),则(zé )左(zuǒ )右(yòu )而(ér )已(yǐ )。夫(fū )胡(hú )、粤(yuè )之(zhī )人(rén ),生(shēng )而(ér )同(tóng )声(shēng ),耆(qí )欲(yù )不(bú )异(yì ),及(jí )其(qí )长(zhǎng )而(ér )成(chéng )俗(sú ),累(lèi )数(shù )译(yì )而(ér )不(bú )能(néng )相(xiàng )通(tōng ),行(háng )者(zhě )有(yǒu )虽(suī )死(sǐ )而(ér )不(bú )相(xiàng )为(wéi )者(zhě ),则(zé )教(jiāo )习(xí )然(rán )也(yě )。臣(chén )故(gù )曰(yuē )选(xuǎn )左(zuǒ )右(yòu )早(zǎo )谕(yù )教(jiāo )最(zuì )急(jí )。夫(fū )教(jiāo )得(dé )而(ér )左(zuǒ )右(yòu )正(zhèng ),则(zé )太(tài )子(zǐ )正(zhèng )矣(yǐ ),太(tài )子(zǐ )正(zhèng )而(ér )天(tiān )下(xià )定(dìng )矣(yǐ )。《书(shū )》曰(yuē ):“一(yī )人(rén )有(yǒu )庆(qìng ),兆(zhào )民(mín )赖(lài )之(zhī )。”此(cǐ )时(shí )务(wù )也(yě )。

凡(fán )人(rén )之(zhī )智(zhì ),能(néng )见(jiàn )已(yǐ )然(rán ),不(bú )能(néng )见(jiàn )将(jiāng )然(rán )。夫(fū )礼(lǐ )者(zhě )禁(jìn )于(yú )将(jiāng )然(rán )之(zhī )前(qián ),而(ér )法(fǎ )者(zhě )禁(jìn )于(yú )己(jǐ )然(rán )之(zhī )后(hòu ),是(shì )故(gù )法(fǎ )之(zhī )所(suǒ )用(yòng )易(yì )见(jiàn ),而(ér )礼(lǐ )之(zhī )所(suǒ )为(wéi )生(shēng )难(nán )知(zhī )也(yě )。若(ruò )夫(fū )庆(qìng )赏(shǎng )以(yǐ )劝(quàn )善(shàn ),刑(xíng )罚(fá )以(yǐ )惩(chéng )恶(è ),先(xiān )王(wáng )执(zhí )此(cǐ )之(zhī )政(zhèng ),坚(jiān )如(rú )金(jīn )石(shí ),行(háng )此(cǐ )之(zhī )令(lìng ),信(xìn )如(rú )四(sì )时(shí ),据(jù )此(cǐ )之(zhī )公(gōng ),无(wú )私(sī )如(rú )天(tiān )地(dì )耳(ěr ),岂(qǐ )顾(gù )不(bú )用(yòng )哉(zāi )?然(rán )而(ér )曰(yuē )礼(lǐ )云(yún )礼(lǐ )云(yún )者(zhě ),贵(guì )绝(jué )恶(è )于(yú )未(wèi )萌(méng ),而(ér )起(qǐ )教(jiāo )于(yú )微(wēi )眇(miǎo ),使(shǐ )民(mín )日(rì )迁(qiān )善(shàn )远(yuǎn )罪(zuì )而(ér )不(bú )自(zì )知(zhī )也(yě )。孔(kǒng )于(yú )曰(yuē ):“听(tīng )讼(sòng ),吾(wú )犹(yóu )人(rén )也(yě ),必(bì )也(yě )使(shǐ )毋(wú )讼(sòng )乎(hū )!”为(wéi )人(rén )主(zhǔ )计(jì )者(zhě ),莫(mò )如(rú )先(xiān )审(shěn )取(qǔ )舍(shě ),取(qǔ )舍(shě )之(zhī )极(jí )定(dìng )于(yú )内(nèi ),而(ér )安(ān )危(wēi )之(zhī )萌(méng )应(yīng )于(yú )外(wài )矣(yǐ )。安(ān )者(zhě )非(fēi )一(yī )日(rì )而(ér )安(ān )也(yě ),危(wēi )者(zhě )非(fēi )一(yī )日(rì )而(ér )危(wēi )也(yě ),皆(jiē )以(yǐ )积(jī )渐(jiàn )然(rán ),不(bú )可(kě )不(bú )察(chá )也(yě )。人(rén )主(zhǔ )之(zhī )所(suǒ )积(jī ),在(zài )其(qí )取(qǔ )舍(shě ),以(yǐ )礼(lǐ )义(yì )治(zhì )之(zhī )者(zhě ),积(jī )礼(lǐ )义(yì );以(yǐ )刑(xíng )罚(fá )治(zhì )之(zhī )者(zhě ),积(jī )刑(xíng )罚(fá )。刑(xíng )罚(fá )积(jī )而(ér )民(mín )怨(yuàn )背(bèi ),札(zhá )义(yì )积(jī )而(ér )民(mín )和(hé )亲(qīn )。故(gù )世(shì )主(zhǔ )欲(yù )民(mín )之(zhī )善(shàn )同(tóng ),而(ér )所(suǒ )以(yǐ )使(shǐ )民(mín )善(shàn )者(zhě )或(huò )异(yì )。或(huò )道(dào )之(zhī )以(yǐ )德(dé )教(jiāo ),或(huò )殴(ōu )之(zhī )以(yǐ )法(fǎ )令(lìng )。道(dào )之(zhī )以(yǐ )德(dé )教(jiāo )者(zhě ),德(dé )教(jiāo )洽(qià )而(ér )民(mín )气(qì )乐(lè );殴(ōu )之(zhī )以(yǐ )法(fǎ )令(lìng )者(zhě ),法(fǎ )令(lìng )极(jí )而(ér )民(mín )风(fēng )哀(āi )。哀(āi )乐(lè )之(zhī )感(gǎn ),祸(huò )福(fú )之(zhī )应(yīng )也(yě )。秦(qín )王(wáng )之(zhī )欲(yù )尊(zūn )宗(zōng )庙(miào )而(ér )安(ān )子(zǐ )孙(sūn ),与(yǔ )汤(tāng )武(wǔ )同(tóng ),然(rán )而(ér )汤(tāng )武(wǔ )广(guǎng )大(dà )其(qí )德(dé )行(háng ),六(liù )七(qī )百(bǎi )岁(suì )而(ér )弗(fú )失(shī ),秦(qín )王(wáng )治(zhì )天(tiān )下(xià ),十(shí )余(yú )岁(suì )则(zé )大(dà )败(bài )。此(cǐ )亡(wáng )它(tā )故(gù )矣(yǐ ),汤(tāng )武(wǔ )之(zhī )定(dìng )取(qǔ )舍(shě )审(shěn )而(ér )秦(qín )王(wáng )之(zhī )定(dìng )取(qǔ )舍(shě )不(bú )审(shěn )矣(yǐ )。夫(fū )天(tiān )下(xià ),大(dà )器(qì )也(yě )。今(jīn )人(rén )之(zhī )置(zhì )器(qì ),置(zhì )诸(zhū )安(ān )处(chù )则(zé )安(ān ),置(zhì )诸(zhū )危(wēi )处(chù )则(zé )危(wēi )。天(tiān )下(xià )之(zhī )情(qíng )与(yǔ )器(qì )亡(wáng )以(yǐ )异(yì ),在(zài )天(tiān )子(zǐ )之(zhī )所(suǒ )置(zhì )之(zhī )。汤(tāng )武(wǔ )置(zhì )天(tiān )下(xià )于(yú )仁(rén )义(yì )礼(lǐ )乐(lè ),而(ér )德(dé )泽(zé )洽(qià ),禽(qín )兽(shòu )草(cǎo )木(mù )广(guǎng )裕(yù ),德(dé )被(bèi )蛮(mán )貊(mò )四(sì )夷(yí ),累(lèi )子(zǐ )孙(sūn )数(shù )十(shí )世(shì ),此(cǐ )天(tiān )下(xià )所(suǒ )共(gòng )闻(wén )也(yě )。秦(qín )王(wáng )置(zhì )天(tiān )下(xià )于(yú )法(fǎ )令(lìng )刑(xíng )罚(fá ),德(dé )泽(zé )亡(wáng )一(yī )有(yǒu ),而(ér )怨(yuàn )毒(dú )盈(yíng )于(yú )世(shì ),下(xià )憎(zēng )恶(è )之(zhī )如(rú )仇(chóu ),祸(huò )几(jǐ )及(jí )身(shēn ),子(zǐ )孙(sūn )诛(zhū )绝(jué ),此(cǐ )天(tiān )下(xià )之(zhī )所(suǒ )共(gòng )见(jiàn )也(yě )。是(shì )非(fēi )其(qí )明(míng )效(xiào )大(dà )验(yàn )邪(xié )!人(rén )之(zhī )言(yán )曰(yuē ):“听(tīng )言(yán )之(zhī )道(dào ),必(bì )以(yǐ )其(qí )事(shì )观(guān )之(zhī ),则(zé )言(yán )者(zhě )莫(mò )敢(gǎn )妄(wàng )言(yán )。”今(jīn )或(huò )言(yán )礼(lǐ )谊(yì )之(zhī )不(bú )如(rú )法(fǎ )令(lìng ),教(jiāo )化(huà )之(zhī )不(bú )如(rú )刑(xíng )罚(fá ),人(rén )主(zhǔ )胡(hú )不(bú )引(yǐn )殷(yīn )、周(zhōu )、秦(qín )事(shì )以(yǐ )观(guān )之(zhī )也(yě )?

人(rén )主(zhǔ )之(zhī )尊(zūn )譬(pì )如(rú )堂(táng ),群(qún )臣(chén )如(rú )陛(bì ),众(zhòng )庶(shù )如(rú )地(dì )。故(gù )陛(bì )九(jiǔ )级(jí )上(shàng ),廉(lián )远(yuǎn )地(dì ),则(zé )堂(táng )高(gāo );陛(bì )亡(wáng )级(jí ),廉(lián )近(jìn )地(dì ),则(zé )堂(táng )卑(bēi )。高(gāo )者(zhě )难(nán )攀(pān ),卑(bēi )者(zhě )易(yì )陵(líng ),理(lǐ )势(shì )然(rán )也(yě )。故(gù )古(gǔ )者(zhě )圣(shèng )王(wáng )制(zhì )为(wéi )等(děng )列(liè ),内(nèi )有(yǒu )公(gōng )卿(qīng )大(dà )夫(fū )士(shì ),外(wài )有(yǒu )公(gōng )侯(hóu )伯(bó )子(zǐ )男(nán ),然(rán )后(hòu )有(yǒu )官(guān )师(shī )小(xiǎo )吏(lì ),延(yán )及(jí )庶(shù )人(rén ),等(děng )级(jí )分(fèn )明(míng ),而(ér )天(tiān )子(zǐ )加(jiā )焉(yān ),故(gù )其(qí )尊(zūn )不(bú )可(kě )及(jí )也(yě )。里(lǐ )谚(yàn )曰(yuē ):“欲(yù )投(tóu )鼠(shǔ )而(ér )忌(jì )器(qì )。”此(cǐ )善(shàn )谕(yù )也(yě )。鼠(shǔ )近(jìn )于(yú )器(qì ),尚(shàng )惮(dàn )不(bú )投(tóu ),恐(kǒng )伤(shāng )其(qí )器(qì ),况(kuàng )于(yú )贵(guì )臣(chén )之(zhī )近(jìn )主(zhǔ )乎(hū )!廉(lián )耻(chǐ )节(jiē )礼(lǐ )以(yǐ )治(zhì )君(jūn )子(zǐ ),故(gù )有(yǒu )赐(cì )死(sǐ )而(ér )亡(wáng )戮(lù )辱(rǔ )。是(shì )以(yǐ )黥(qíng )劓(yì )之(zhī )罪(zuì )不(bú )及(jí )太(tài )夫(fū ),以(yǐ )其(qí )离(lí )主(zhǔ )上(shàng )不(bú )远(yuǎn )也(yě ),礼(lǐ )不(bú )敢(gǎn )齿(chǐ )君(jūn )之(zhī )路(lù )马(mǎ ),蹴(cù )其(qí )刍(chú )者(zhě )有(yǒu )罚(fá );见(jiàn )君(jūn )之(zhī )几(jǐ )杖(zhàng )则(zé )起(qǐ ),遭(zāo )君(jūn )之(zhī )乘(chéng )车(chē )则(zé )下(xià ),入(rù )正(zhèng )门(mén )则(zé )趋(qū );君(jūn )之(zhī )宠(chǒng )臣(chén )虽(suī )或(huò )有(yǒu )过(guò ),刑(xíng )戮(lù )之(zhī )罪(zuì )不(bú )加(jiā )其(qí )身(shēn )者(zhě ),尊(zūn )君(jūn )之(zhī )故(gù )也(yě )。此(cǐ )所(suǒ )以(yǐ )为(wéi )主(zhǔ )上(shàng )豫(yù )远(yuǎn )不(bú )敬(jìng )也(yě ),所(suǒ )以(yǐ )体(tǐ )貌(mào )大(dà )臣(chén )而(ér )厉(lì )其(qí )节(jiē )也(yě )。今(jīn )自(zì )王(wáng )侯(hóu )三(sān )公(gōng )之(zhī )贵(guì ),皆(jiē )天(tiān )子(zǐ )之(zhī )所(suǒ )改(gǎi )容(róng )而(ér )礼(lǐ )之(zhī )也(yě ),古(gǔ )天(tiān )子(zǐ )之(zhī )所(suǒ )谓(wèi )伯(bó )父(fù )、伯(bó )舅(jiù )也(yě ),而(ér )令(lìng )与(yǔ )众(zhòng )庶(shù )同(tóng )黥(qíng )劓(yì )刖(yuè )笞(chī )弃(qì )市(shì )之(zhī )法(fǎ ),然(rán )则(zé )堂(táng )不(bú )亡(wáng )陛(bì )乎(hū )?被(bèi )戮(lù )辱(rǔ )者(zhě )不(bú )泰(tài )迫(pò )乎(hū )?廉(lián )耻(chǐ )不(bú )行(háng ),大(dà )臣(chén )无(wú )乃(nǎi )握(wò )重(zhòng )权(quán ),大(dà )官(guān )而(ér )有(yǒu )徒(tú )隶(lì )亡(wáng )耻(chǐ )之(zhī )心(xīn )乎(hū )?夫(fū )望(wàng )夷(yí )之(zhī )事(shì ),二(èr )世(shì )见(jiàn )当(dāng )以(yǐ )重(zhòng )法(fǎ )者(zhě ),投(tóu )鼠(shǔ )而(ér )不(bú )忌(jì )器(qì )之(zhī )习(xí )也(yě )。

臣(chén )闻(wén )之(zhī ),履(lǚ )虽(suī )鲜(xiān )不(bú )加(jiā )于(yú )枕(zhěn ),冠(guàn )虽(suī )敝(bì )不(bú )以(yǐ )苴(jū )履(lǚ )。夫(fū )尝(cháng )已(yǐ )在(zài )贵(guì )宠(chǒng )之(zhī )位(wèi ),天(tiān )子(zǐ )改(gǎi )容(róng )而(ér )体(tǐ )貌(mào )之(zhī )矣(yǐ ),吏(lì )民(mín )尝(cháng )俯(fǔ )伏(fú )以(yǐ )敬(jìng )畏(wèi )之(zhī )矣(yǐ ),今(jīn )而(ér )有(yǒu )过(guò ),帝(dì )令(lìng )废(fèi )之(zhī )可(kě )也(yě ),退(tuì )之(zhī )可(kě )也(yě ),赐(cì )之(zhī )死(sǐ )可(kě )也(yě ),灭(miè )之(zhī )可(kě )也(yě );若(ruò )夫(fū )束(shù )缚(fù )之(zhī ),系(xì )緤(yè )之(zhī ),输(shū )之(zhī )司(sī )寇(kòu ),编(biān )之(zhī )徒(tú )官(guān ),司(sī )寇(kòu )小(xiǎo )吏(lì )詈(lì )骂(mà )而(ér )榜(bǎng )笞(chī )之(zhī ),殆(dài )非(fēi )所(suǒ )以(yǐ )令(lìng )众(zhòng )庶(shù )见(jiàn )也(yě )。夫(fū )卑(bēi )贱(jiàn )者(zhě )习(xí )知(zhī )尊(zūn )贵(guì )者(zhě )之(zhī )一(yī )旦(dàn ),吾(wú )亦(yì )乃(nǎi )可(kě )以(yǐ )加(jiā )此(cǐ )也(yě ),非(fēi )所(suǒ )以(yǐ )习(xí )天(tiān )下(xià )也(yě ),非(fēi )尊(zūn )尊(zūn )贵(guì )贵(guì )之(zhī )化(huà )也(yě )。夫(fū )天(tiān )子(zǐ )之(zhī )所(suǒ )尝(cháng )敬(jìng ),众(zhòng )庶(shù )之(zhī )所(suǒ )尝(cháng )宠(chǒng ),死(sǐ )而(ér )死(sǐ )耳(ěr ),贱(jiàn )人(rén )安(ān )宜(yí )得(dé )如(rú )此(cǐ )而(ér )顿(dùn )辱(rǔ )之(zhī )哉(zāi )!

豫(yù )让(ràng )事(shì )中(zhōng )行(háng )之(zhī )君(jūn ),智(zhì )伯(bó )伐(fá )而(ér )灭(miè )之(zhī ),移(yí )事(shì )智(zhì )伯(bó )。及(jí )赵(zhào )灭(miè )智(zhì )伯(bó ),豫(yù )让(ràng )衅(xìn )面(miàn )吞(tūn )炭(tàn ),必(bì )报(bào )襄(xiāng )子(zǐ ),五(wǔ )起(qǐ )而(ér )不(bú )中(zhōng )。人(rén )问(wèn )豫(yù )子(zǐ ),豫(yù )子(zǐ )曰(yuē ):“中(zhōng )行(háng )众(zhòng )人(rén )畜(chù )我(wǒ ),我(wǒ )故(gù )众(zhòng )人(rén )事(shì )之(zhī );智(zhì )伯(bó )国(guó )士(shì )遇(yù )我(wǒ ),我(wǒ )故(gù )国(guó )士(shì )报(bào )之(zhī )。”故(gù )此(cǐ )一(yī )豫(yù )让(ràng )也(yě ),反(fǎn )君(jūn )事(shì )仇(chóu ),行(háng )若(ruò )狗(gǒu )彘(zhì ),已(yǐ )而(ér )抗(kàng )节(jiē )致(zhì )忠(zhōng ),行(háng )出(chū )乎(hū )列(liè )士(shì ),人(rén )主(zhǔ )使(shǐ )然(rán )也(yě )。故(gù )主(zhǔ )上(shàng )遇(yù )其(qí )大(dà )臣(chén )如(rú )遇(yù )犬(quǎn )马(mǎ ),彼(bǐ )将(jiāng )犬(quǎn )马(mǎ )自(zì )为(wéi )也(yě );如(rú )遇(yù )官(guān )徒(tú ),彼(bǐ )将(jiāng )官(guān )徒(tú )自(zì )为(wéi )也(yě )。顽(wán )顿(dùn )亡(wáng )耻(chǐ ),诟(gòu )亡(wáng )节(jiē ),廉(lián )耻(chǐ )不(bú )立(lì ),且(qiě )不(bú )自(zì )好(hǎo ),苟(gǒu )若(ruò )而(ér )可(kě ),故(gù )见(jiàn )利(lì )则(zé )逝(shì ),见(jiàn )便(biàn )则(zé )夺(duó )。主(zhǔ )上(shàng )有(yǒu )败(bài ),则(zé )因(yīn )而(ér )挺(tǐng )之(zhī )矣(yǐ );主(zhǔ )上(shàng )有(yǒu )患(huàn ),则(zé )吾(wú )苟(gǒu )免(miǎn )而(ér )已(yǐ ),立(lì )而(ér )观(guān )之(zhī )耳(ěr );有(yǒu )便(biàn )吾(wú )身(shēn )者(zhě ),则(zé )欺(qī )卖(mài )而(ér )利(lì )之(zhī )耳(ěr )。人(rén )主(zhǔ )将(jiāng )何(hé )便(biàn )于(yú )此(cǐ )?群(qún )下(xià )至(zhì )众(zhòng ),而(ér )主(zhǔ )上(shàng )至(zhì )少(shǎo )也(yě ),所(suǒ )托(tuō )财(cái )器(qì )职(zhí )业(yè )者(zhě )粹(cuì )于(yú )群(qún )下(xià )也(yě )。俱(jù )亡(wáng )耻(chǐ ),俱(jù )苟(gǒu )妄(wàng ),则(zé )主(zhǔ )上(shàng )最(zuì )病(bìng )。故(gù )古(gǔ )者(zhě )礼(lǐ )不(bú )及(jí )庶(shù )人(rén ),刑(xíng )不(bú )至(zhì )大(dà )夫(fū ),所(suǒ )以(yǐ )厉(lì )宠(chǒng )臣(chén )之(zhī )节(jiē )也(yě )。古(gǔ )者(zhě )大(dà )臣(chén )有(yǒu )坐(zuò )不(bú )廉(lián )而(ér )废(fèi )者(zhě ),不(bú )谓(wèi )不(bú )廉(lián ),曰(yuē )“簠(fǔ )簋(guǐ )不(bú )饰(shì )”;坐(zuò )污(wū )秽(huì )淫(yín )乱(luàn )男(nán )女(nǚ )亡(wáng )别(bié )者(zhě ),不(bú )曰(yuē )污(wū )秽(huì ),曰(yuē )“帷(wéi )薄(báo )不(bú )修(xiū )”,坐(zuò )罢(bà )软(ruǎn )不(bú )胜(shèng )任(rèn )者(zhě ),不(bú )谓(wèi )罢(bà )软(ruǎn ),曰(yuē )“下(xià )官(guān )不(bú )职(zhí )”。故(gù )贵(guì )大(dà )臣(chén )定(dìng )有(yǒu )其(qí )罪(zuì )矣(yǐ ),犹(yóu )未(wèi )斥(chì )然(rán )正(zhèng )以(yǐ )呼(hū )之(zhī )也(yě ),尚(shàng )迁(qiān )就(jiù )而(ér )为(wéi )之(zhī )讳(huì )也(yě )。故(gù )其(qí )在(zài )大(dà )谴(qiǎn )大(dà )何(hé )之(zhī )域(yù )者(zhě ),闻(wén )谴(qiǎn )何(hé )则(zé )白(bái )冠(guàn )缨(yīng ),盘(pán )水(shuǐ )加(jiā )剑(jiàn ),造(zào )请(qǐng )室(shì )而(ér )请(qǐng )罪(zuì )耳(ěr ),上(shàng )不(bú )执(zhí )缚(fù )系(xì )引(yǐn )而(ér )行(háng )也(yě )。其(qí )有(yǒu )中(zhōng )罪(zuì )者(zhě ),闻(wén )命(mìng )而(ér )自(zì )弛(chí ),上(shàng )不(bú )使(shǐ )人(rén )颈(jǐng )而(ér )加(jiā )也(yě )。其(qí )有(yǒu )大(dà )罪(zuì )者(zhě ),闻(wén )命(mìng )则(zé )北(běi )面(miàn )再(zài )拜(bài ),跌(diē )而(ér )自(zì )裁(cái ),上(shàng )不(bú )使(shǐ )捽(zuó )抑(yì )而(ér )刑(xíng )之(zhī )也(yě ),曰(yuē ):“子(zǐ )大(dà )夫(fū )自(zì )有(yǒu )过(guò )耳(ěr )!吾(wú )遇(yù )子(zǐ )有(yǒu )礼(lǐ )矣(yǐ )。”遇(yù )之(zhī )有(yǒu )礼(lǐ ),故(gù )群(qún )臣(chén )自(zì )憙(xǐ );婴(yīng )以(yǐ )廉(lián )耻(chǐ ),故(gù )人(rén )矜(jīn )节(jiē )行(háng )。上(shàng )设(shè )廉(lián )礼(lǐ )义(yì )以(yǐ )遇(yù )其(qí )臣(chén ),而(ér )臣(chén )不(bú )以(yǐ )节(jiē )行(háng )报(bào )其(qí )上(shàng )者(zhě ),则(zé )非(fēi )人(rén )类(lèi )也(yě )。故(gù )化(huà )成(chéng )俗(sú )定(dìng ),则(zé )为(wéi )人(rén )臣(chén )者(zhě )主(zhǔ )耳(ěr )忘(wàng )身(shēn ),国(guó )耳(ěr )忘(wàng )家(jiā ),公(gōng )耳(ěr )忘(wàng )私(sī ),利(lì )不(bú )苟(gǒu )就(jiù ),害(hài )不(bú )苟(gǒu )去(qù ),唯(wéi )义(yì )所(suǒ )在(zài )。上(shàng )之(zhī )化(huà )也(yě ),故(gù )父(fù )兄(xiōng )之(zhī )臣(chén )诚(chéng )死(sǐ )宗(zōng )庙(miào ),法(fǎ )度(dù )之(zhī )臣(chén )诚(chéng )死(sǐ )社(shè )稷(jì ),辅(fǔ )翼(yì )之(zhī )臣(chén )诚(chéng )死(sǐ )君(jūn )上(shàng ),守(shǒu )圄(yǔ )扞(gǎn )敌(dí )之(zhī )臣(chén )诚(chéng )死(sǐ )城(chéng )郭(guō )封(fēng )疆(jiāng )。故(gù )曰(yuē )圣(shèng )人(rén )有(yǒu )金(jīn )城(chéng )者(zhě ),比(bǐ )物(wù )此(cǐ )志(zhì )也(yě )。彼(bǐ )且(qiě )为(wéi )我(wǒ )死(sǐ ),故(gù )吾(wú )得(dé )与(yǔ )之(zhī )俱(jù )生(shēng );彼(bǐ )且(qiě )为(wéi )我(wǒ )亡(wáng ),故(gù )吾(wú )得(dé )与(yǔ )之(zhī )俱(jù )存(cún );夫(fū )将(jiāng )为(wéi )我(wǒ )危(wēi ),故(gù )吾(wú )得(dé )与(yǔ )之(zhī )皆(jiē )安(ān )。顾(gù )行(háng )而(ér )忘(wàng )利(lì ),守(shǒu )节(jiē )而(ér )仗(zhàng )义(yì ),故(gù )可(kě )以(yǐ )托(tuō )不(bú )御(yù )之(zhī )权(quán ),可(kě )以(yǐ )寄(jì )六(liù )尺(chǐ )之(zhī )孤(gū )。此(cǐ )厉(lì )廉(lián )耻(chǐ )行(háng )礼(lǐ )谊(yì )之(zhī )所(suǒ )致(zhì )也(yě ),主(zhǔ )上(shàng )何(hé )丧(sàng )焉(yān )!此(cǐ )之(zhī )不(bú )为(wéi ),而(ér )顾(gù )彼(bǐ )之(zhī )久(jiǔ )行(háng ),故(gù )曰(yuē )可(kě )为(wéi )长(zhǎng )太(tài )息(xī )者(zhě )此(cǐ )也(yě )。

阅读:25684

打赏捐助〔Donate〕>>>

《治安策》简体版

©2015-2026 ok8.org 文学库